|

خالق منابع اصلی حقوق ایران

محمود علیزاده‌طباطبایی . حقوقدان

در سوگ استادی نشسته‌ایم که انسان را خداگونه‌ای می‌دانست که در مسیر خدایی‌شدن، سیر هستی را به‌سوی «عادل مطلق» می‌دید و در آخرین اثری که از خود به‌جا گذاشت و آن را حاصل عمر خود نامید «گامی به سوی عدالت برداشت.» دغدغه استاد در دهه آخر عمر پربار خویش این بود که هدف حقوق به نظم و امنیت تقلیل پیدا نکند و از موازین حق و انصاف و عدالت فاصله نگیرد. استاد بر این باور بود که «انسان خردمند برای زندگی اجتماعی خود نیاز به نظم دارد و می‌خواهد همه‌چیز را برپایه قاعده و قانونمند مشاهده کند، ولی زندگی منظم همه نیاز او نیست. انسان تشنه عدالت نیز هست. وانگهی، تجربه نشان داده است که گاه بی‌نظمی را به جان می‌خرد تا بساط ظلم را واژگون کند، پس باید پذیرفت که هدف غایی و معشوق نهایی انسان عدالت است و ارزش نظم در این است که مقدمه عدالت باشد. استاد اراده حکومت و مقنن را تنها منبع مشروعیت‌ساز حقوق نمی‌دانست و تکیه بر اخلاق‌مداری در فلسفه حقوق داشت و حقوق را چارچوبی منجمد نمی‌دید و برای حقوق، حیات قایل بود و حیات حقوق را عدالت می‌د‌انست. استاد الگوی خود را در ظلم‌ستیزی امام‌حسین(ع) می‌دانست و از کودکی‌ ایشان را به‌عنوان مظهر شجاعت، ایثار و مظلومیت می‌شناخت. استاد با استفاده از تاریخ و جامعه‌شناسی و تحلیل قوانین، راه دستیابی به حقوقی زنده را فراروی حقوقدانان قرار داد ولی هرگز در چارچوب خشک قوانین، خود را محصور نکرد و خود می‌گوید:‌ «گاه نیز شوق برقراری عدالت مرا از حصار قوانین بیرون برده است... سعی من بر این است که قوانین را محترم شمرم و نظم را نگاه دارم ولی این شکیبایی نیز برای خود حدی دارد، همین که با ستمی آشکار روبه‌رو شوم، در پشت سدهای شهرت و رسم و رویه قضایی و صنایع ادبی و منطقی فرو نمی‌مانم و از هر وسیله‌ای که علم حقوق در اختیارم نهاده است بر آن قاعده می‌کوبم تا از رونق و جلا بیفتد. اگر بتوانم از آن می‌گذرم و اگر چندان صریح باشد که وامانم سرفرازم که با ظلم درافتاده‌ام. آسودگی‌ام آنجاست که غباری بر چهره عدالت نبینم... چه کنم حرف دگر یاد نداد استادم.» استاد، عدالت را ترازوی ارزش و مهم‌ترین وصف کمالی حقوق می‌دانست و نظام حقوقی را با آرمان‌های اخلاقی، مذهبی، سیاسی و احکام دل و عقل آمیخته می‌دانست و انسان را در مرکز این نظام و هدف همه قواعد را تامین سعادت و عدالت برای انسان می‌دانست و معتقد بود نیروی اسلام می‌تواند حس تعاون را در توده مردم برانگیزد و آنان را به ایثار و خیرخواهی بخواند و اسلام را نمودار انقلاب فرهنگی و اقتصادی آینده می‌دانست. او می‌گفت مردم باید احساس کنند که به آرمانی آشنا پیوسته‌اند؛ آرمانی که به ایمانشان ارتباط دارد، به آنچه برای برپاداشتن آن جانفشانی کرده‌اند و برای تاییدشان آماده ازخودگذشتگی هستند. در زمانی که عده‌ای اسلام را معارض جمهوری می‌دانستند، استاد بر این باور بود که اسلام بیش از همه آرمان‌ها صلاحیت دارد تا ضمیمه عنوان جمهوری شود، چرا که نیروی جذب بیشتری دارد و آرمان اکثریت قاطع مردم است. اگرچه استاد مورد بی‌مهری قرار گرفت ولی ثمره این بی‌مهری‌ها- 10سال خانه‌نشینی استاد- به تحقیق و خلق آثاری انجامید که امروزه از منابع اصلی حقوق کشور است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.