پیام صلح و دوستی در المپیادهای علمی
رقابت یا رفاقت
محمد کرامالدینی .عضو کمیته علمی المپیاد زیستشناسی کشور - هماهنگکننده المپیاد جهانی زیستشناسی در ایران
واژه «رقابت» برای زیستشناسان، بهویژه بومشناسان مفهومی ویژه دارد. بنا به تعریف، هرگاه دو یا چند موجود زنده از یک یا چند منبع مشترک بهره ببرند، اصطلاحا میگویند آن موجودات در حال رقابت با یکدیگرند. اگر این موجودات با کمبود آن منبع روبهرو شوند، آنگاه ممکن است هنگام تلاش برای استفاده هرچه بیشتر از آن منبع مشترک، یکدیگر را بترسانند یا به یکدیگر آسیب وارد کنند. بهعلاوه، رقابت در زیستشناسی تکاملی نیز مورد بحث است، چون معتقدان به داروینیسم نوین آن را یکی از نیروهای پیشبرنده انتخاب طبیعی به شمار میآورند. محدودیت منابع سبب میشود افرادی که توانایی بیشتری برای استفاده از منابع مشترک دارند، پیروز میدان رقابت باشند و بخت بیشتری برای ماندگاری و بقا داشته باشند. رقابت اما مقولهای مختص زیستشناسی نیست بلکه موضوعی میانرشته است و در رشتههایی مانند روانشناسی، جامعهشناسی و انسانشناسی نیز بررسی میشود؛ چون رقابت معمولا در عرصههای مختلف زندگی اجتماعی انسان امروز، مانند عرصههای سیاسی (انتخاباتی)، ورزشی و اقتصادی نیز شکل میگیرد و بروز میکند. مثلا روانشناسان اجتماعی به بررسی ماهیت و انگیزههای رقابت و
شناسایی ریشههای روانی آن میپردازند؛ در حالیکه جامعهشناسان اثرهای رقابت بر جامعه را بررسی و تحلیل میکنند و انسانشناسان نیز تاریخ و اثرهای رقابت را در فرهنگهای مختلف و مسیر آن را در تاریخ تحول فرهنگ انسانی شناسایی میکنند. رقابت در آموزش نیز وارد است. بیگمان، برای ما یکی از آشناترین انواع رقابتها «رقابت آموزشی» است. معلمان گاه برای تحقق هدفهای آموزشی، برای ترغیب و تشویق دانشآموزان و پویاکردن محیط آموزشی، دانشآموزان را وادار به رقابت با یکدیگر میکنند. این رقابت را گاه میان دانشآموزان یک کلاس برگزار و گاه آنان را در رقابتهایی مانند کنکورها درگیر میکنند. علاوه بر کنکورها، المپیادهای علمی نیز از آشناترین رقابتهای درسیاند. المپیاد زیستشناسی یکی از این المپیادهاست که هماکنون در سطوح ملی و بینالمللی برگزار میشود. المپیادهای جهانی رقابت را بین دانشآموزان کشورهای مختلف برپا میکنند. شمار این المپیادها سال به سال روبهافزایش است؛ به طوری که در حال حاضر سالانه ۱۴نوع المپیاد جهانی میدان را برای رقابت علمی دانشآموزان دبیرستانی آماده میکنند: ریاضی (از۱۹۵۹)، فیزیک (از۱۹۶۷)، شیمی (از۱۹۸۹)،
کامپیوتر (از ۱۹۸۹)، زیستشناسی (از ۱۹۹۰)، فلسفه (از ۱۹۹۳)، پروژههای محیطزیستی (از ۱۹۹۳)، نجوم (از ۱۹۹۶)، جغرافیا (از ۱۹۹۶)، زبانشناسی (از ۲۰۰۳)، علوم دوره اول دبیرستان (از ۲۰۰۴)، نجوم و اخترفیزیک (از ۲۰۰۷)، علوم زمین (از ۲۰۰۷) و پروژههای نوآوران جوان (از ۲۰۰۷). نخستین المپیاد جهانی زیستشناسی در نخستین روز از ماه جولای ۱۹۹۰ در شهر اولوموک چکسلواکی سابق برگزار شد. ۲۲دانشآموز از ششکشور در این رقابت شرکت کردند. در آزمون این المپیاد، از دانشآموزان خواسته شده بود به ۱۱۹پرسش چندگزینهای پاسخ دهند. از آن هنگام تاکنون ۲۵دوره المپیاد جهانی زیستشناسی به میزبانی کشورهای مختلف برگزار شده است. دادههای حاصل از المپیاد جهانی زیستشناسی به اندازهای است که امروزه میتوان با مراجعه به پرسشهای آزمونهای این المپیادها به روند تحول پرسشهای المپیادی پرداخت و آنها را از نظر سطح دشواری و نوع پرسشها بررسی و تحلیل کرد. با بررسی پرسشهای آزمونهای سالهای مختلف آشکار میشود میدان رقابت در المپیاد جهانی زیستشناسی سال به سال تنگتر و فشردهتر و گذر از تنگنای آن دشوارتر میشود؛ بنابراین دانشآموزان برای عبور از آن باید
هر سال تعداد بیشتری کتاب مرجع بخوانند و نیز در انجام کارهای آزمایشگاهی تخصصی مهارتهایی فزاینده داشته باشند؛ چون میدان المپیاد میدان هماوردی، نبرد و رقابت است؛ رقابتی که با رقابت بومشناختی همانندیهایی دارد. از سوی دیگر، برخی اندیشمندان رقابت را شایسته اجتماع انسانی نمیدانند، بلکه آن را پدیدهای زیانمند به شمار میآورند. مثلا به عقیده «گاندی» رقابت بیانگر نوعی خودخواهی است. بهنظر او وقتی کسی پیروزی در رقابت را افتخارآمیز میداند، درواقع از خشونت و جنگ دفاع میکند. به باور «گاندی» رقابت از خودپسندی سرچشمه میگیرد، در حالیکه جامعه انسانی باید بر پایه عشق متقابل، همکاری، ایثار و در خدمت بهبود زندگی انسانها باشد. در جامعه آرمانی گاندی همه افراد در همکاری با یکدیگر و در خدمت یکدیگرند و شادیها، غمها و یافتههای خود را با هم تقسیم میکنند. به عقیده «گاندی» رقابت در جامعه بدون خشونت جایی ندارد و چنین جامعهای وقتی محقق میشود که بیشتر مردم آن تمایل کمتری به خودخواهی، خودپسندی و خودپرستی داشته باشند. در سال ۱۹۸۶ بانگی بلند علیه رقابت برخاست و آن انتشار کتابی بود تحت عنوان «مسابقه ممنوع: ادعانامهای بر ضد
رقابت». در این کتاب، «الفیکوهن»، نویسنده کتاب با مطالعه صدها کتاب و پژوهش در این زمینه، استدلال کرده بود که کوشش ما برای رقابت با یکدیگر در محیطهای کار، مدرسه، بازی و خانه همه ما را به بازنده تبدیل میکند. به عقیده او رقابت در ذات و طبیعت آدمی یافت نمیشود. او مدعی بود رقابت نهتنها سبب افزونی تلاش و کوشش ما نمیشود بلکه بهعکس، به جای ساختن شخصیت، مخرب شخصیت است. به نظر او رقابت میدان شادیبخش بازی را به میدان ناخوشایند مبارزه تبدیل و به این ترتیب از خلاقیت جلوگیری میکند. او در پاسخ به کسانی که از «رقابت سالم» دم میزنند، رقابت سالم را اصطلاحی نادرست میداند، چون رقابت در ماهیت خویش سالم نیست، بلکه برنده و بازنده دارد. به عقیده «کوهن» رواج رقابت در جامعه تحتتاثیر چند عقیده نادرست و سنتی بوده که یکی از آنها تعمیم نادرست اصل داروینی «ماندگاری شایستهترین» (بقای اصلح) به جامعه انسانی است.زیستشناسان، نیک میدانند که منظور از این اصل در واقع ماندگاری سازگارترین افراد گونه نسبت به محیط است. «داروین» خود گفته است ماندگاری الزاما نصیب قویترین افراد گونه نمیشود، نصیب باهوشترین افراد گونه نیز نمیشود،
بلکه ماندگاری از آن افرادی است که به محیطزیست خود سازگارترند. این گفته «داروین» در مورد جمعیتهای طبیعی است و جوامع انسانی معمولا شامل این اصول نمیشوند. به اعتقاد «کوهن» عقیده نادرست سنتی دیگر این است که رقابت باعث تحکیم شخصیت انسان میشود. به نظر او فقط افرادی که تزلزل شخصیتی دارند و دارای اعتماد به نفس کافی هستند، به برندهشدن در رقابت نیاز دارند تا بر ناتوانیهای خود غلبه کنند. انسانهای معتمدبهنفس به اثبات تواناییهای خود نیاز ندارند تا با نشان دادن جایزه، آن را به دیگران اعلام کنند. «کوهن» با تکیه بر پژوهشها استدلال میکند که میتوان رفاقت را جانشین رقابت کرد. چون آموزش به شیوه همکاری، به اعتمادبهنفس بیشتر میانجامد. او در این کتاب کوشیده است راههای یادگیری مبتنی بر همکاری را معرفی کند تا دانشآموزان، به جای گرایش به کسب رتبههای نخست، بیشتر و عمیقتر بیاموزند. به یاد بیاوریم که در زیستشناسی، نیز چنین رویدادی به وقوع پیوسته و پیشنهاد همکاری بهجای رقابت، مطرح شده است. «لین مارگولیس»، معرفیکننده نظریه درونهمزیستی، نیروی پیشبرنده تکامل موجودات زنده را همکاری و همزیستی میداند، نه رقابت.
اکنون پرسش این است: آیا میتوان میدانهایی را که برای رقابتهای آموزشی فراهم شدهاند، به میدانهای رفاقت تبدیل کرد؟ آیا میتوان رفاقت را جانشین رقابت کرد؟ پاسخ نگارنده مثبت است. همچنانکه یکی از هدفهای المپیادهای جهانی، چه آموزشی و چه ورزشی، برقراری دوستی و همکاری میان افراد ملل مختلف بوده است. میتوان با تکیه بر این هدف و پررنگتر کردن آن چنین کرد. بیستونهمین المپیاد جهانی زیستشناسی در سال۲۰۱۸ در ایران برگزار خواهد شد. بکوشیم تا آنجا که ممکن است، با پیامهای صلح و دوستی محیط رقابت را به رفاقت تبدیل کنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.