این کاروان راه قبله را گم کرده است
جای خالی علم
عرفان خسروی . روزنامهنگار علم
اشتباه مکنید، این یادداشت اصلا در جهت تحسین یا تقبیح اعطای جایزههای مرتبط با فناوری نیست، نگارنده اصلا کاری با این مقوله ندارد. این یادداشت تنها در جهت تقبیح نگاه تزیینی به «علم» و سیاستهایی نگاشته شده است که «علم» را به پای «فناوری» ذبح کردهاند. به هر صورت، وقتی میبینیم که جایزهای ارزنده تحتعنوان «جایزه علم و فناوری» بنیان نهاده میشود، از خودمان میپرسیم آیا قرار است این «علم و فناوری» هم مانند آن «علم و فناوری» منقول در سرقباله معاونت رییسجمهوری باشد که از قضا مسوول ریاست شورای سیاستگذاری جایزه هم هست؟ قهری است که بله. معاونت علم و فناوری ریاستجمهوری میراث سیاستهای بهجامانده از دولت پیشین است؛ دولتی که رییسش از فرط پشتکار، امکان و وقت و برنامهای برای شرکت در نشستهای شورای «عطف» (علم، تحقیقات و فناوری) نداشت و از اینرو معاونتی به موازات وزارت علوم، تحقیقات و فناوری تاسیس و جایگزین شورای عطف کرد که امید بود در دولت تدبیر و امید، دوباره جای خود را به شورای منحله دهد که نداد. یکی از نگرانیهایی که با این موازیسازی برای اهالی دانشگاه پیشآمده بود، تغییر در شیوه تخصیص بودجههای پژوهشی از
طریق این معاونت بود. در عنفوان جوانی دولتیازدهم بود که معاونت مذکور درباره حل اختلاف با وزارت علوم تاکید کرد «تحقیقات باید از کار آزمایشگاهی به سوی تولید فناوری حرکت کند». (خبرگزاری مهر، آبان92). هرچند این حرکت «از آزمایشگاه به تولید فناوری» در دولت گذشته آغاز شده بود، اما با تاکید معاونت علم و فناوری ریاستجمهوری، روند اجرایی حرکت جدیتر شد و به بار نشست و تبعات آن به دولت گذشته محدود نماند و اکنون با اجراییشدن و تخصیص جایزهای (که طرحش به دولت پیشین بازمیگردد) بهنام «علم و فناوری» توسط معاونت «علم و فناوری» میتوانیم مصادیق این حرکت را بهتر درک کنیم. اشکال هم بر سر همین «حرکت از آزمایشگاه به تولید فناوری» است. وقتی به کارنامه یکساله معاونت علم و فناوری و نیز حوزههای اعطای جایزه مذکور نگاهی میاندازیم، میبینیم چه این جایزه و چه آن معاونت، با وجود یدککشیدن عنوانی از علم، به کلی پیراهن علم را قبا کرده و به آویختن از دامن فناوری اکتفا کردهاند. حوزههای اعطای این جایزه که در هماهنگی کامل با سلیقه معاونت علم و فناوری ریاستجمهوری انتخاب شدهاند، عبارت است: «نانوتکنولوژی»، «بیوتکنولوژی و پزشکی»،
«آیتی» (فناوری اطلاعات) و «طرح برتر دانشمند مسلمان»؛ نام هیچ رشتهای از علوم در میان این عناوین دیده نمیشود و هیچکدام از این حوزهها به هیچوجه مصداق جایزهای برای «علم» نیستند. شاید واژه علم آنقدر در کشور ما مذبوح آگهیهای آموزشگاههای کنکور شده، یا آنقدر اصحاب نهادهایی به جز دانشگاه، درباره آن سخن گفتهاند که خیلیها تعریفش را نمیدانند و آن را چیزی از جنس «اطلاعات»، «دانش» و «فناوری» میپندارند که البته خطاست. علم روشی شکاکانه برای شناخت جهان است و صدالبته از دریچه علم است که فناوری زاده میشود. علم در آزمایشگاه تولید میشود، نه در کارگاه. در بهترین حالت، فناوری تولیدشده در کارگاهها، نتیجه مستقیم کار علمی در آزمایشگاه است و در بدترین حالت، نتیجه رونویسی یا مهندسی معکوس از ساختههای دیگران. البته پرداختن به فناوری، هرچند به همان صورت مهندسی معکوس، بیشک غنیمت است. با وجود این نباید فراموش کرد که تفاوتی عمیق میان دوحوزه علم و فناوری وجود دارد. علم در پی کشف رازهای عالم است و فناوری در پی سوارشدن بر گرده کشفهای علمی. یکی معصومانه راهی بهجز پرسیدن و تصحیح و نظریهسازی ندارد و دیگری قاطعانه راه
بهسوی بازار میبرد. یکی نیاز به تیمار و توجه دارد و دیگری باید در فضایی رقابتی رشد کند. کسی نگفته تولید و حمایت از فناوری اشکالی دارد. اما یک سوال بزرگ باقی میماند و آن اینکه تولید علم در آزمایشگاهها چه اشکالی دارد که سیاستهای معاونت علم و فناوری، کمر به قتل آن بسته است؟ اگر در کشور ما دانشگاهها آنقدر نحیف و بیجان شدهاند که تولید و پژوهشهای علوم پایه هرروز محدودتر میشود، چاره آن پاککردن صورتمساله است؟ اگر مشکلات اقتصادی دانشگاهها فشاری مضاعف بر دوش استادان و دانشجویان رشتههای علوم پایه وارد میکند، چاره آن لگدکوبکردن استعدادهایی است که در این آزمایشگاه منتظر خردهای بودجه پژوهشی و پژوهانه ماندهاند؟ در مثل میگویند از زمین به آسمان میبارد، اینجا هم گویا چنین اتفاقی رخ داده است. فناوری و صنعت هرروز از حمایتی ویژهتر برخوردار میشود و برخی شاخههای صنعت و فناوری در بستر این حمایت، از فضای رقابت خارج و به انگل مصرفکننده تبدیل شدهاند. اما سیاست معاونت علم و فناوری بر خارجکردن اصحاب علم از آزمایشگاه و کشاندن آنها به کارگاههای تولید فناوری (یا کوچاندن آنها به دانشگاههای خارج از کشور) قرار
میگیرد. این روزها میشود میوه این سیاستها را از نهالستان دانشگاهها چید: گروههای علوم پایه که اخیرا همایشهایی درباره «کاربرد»های رشتههای خودشان برگزار میکنند (برای نمونه همایش «جانورشناسی کاربردی» که قرار است در یکی از دانشگاههای سراسری برگزار شود) و کسی هم متعرض نمیشود، کاربردهای این رشتهها، خودش تحتعنوانی دیگر (برای نمونه رشته دامپروری)، در دانشکدهای دیگر تدریس و ترویج میشود و اگر پژوهشگران علوم پایه هم بخواهند کارهای اقتصادی بازارپسند انجام دهند، چیزی میشود از جنس توازی معاونت علم و فناوری با وزارت علوم. اما چه حاصل که موازیکاری و طرد ضعیف به دست قوی، سنتی متقدم و موید شده است. پایان این قصه روشن است: منابعی مالی وجود دارد که دولتمردان میخواهند نذر توسعه و پیشرفت کنند، اما بهجای اینکه دستکم این منابع مالی برای پژوهشهای بنیادی (علم) صرف شود، صرف حوزه کاربرد (فناوری) میشود که در همهجای دنیا خودش روی پای خودش میایستد و اصلا رمز پیشرفت و توسعه آن همین استقلال از کمکهای دولتی است. علم پیشتاز و راهنمای فناوری است و مزد این راهنما را نمیتوان با ناسپاسی دریغ کرد. این کاروان که با این
متاع سنگین ولی بیراهنما پیش میرود، اگر به ترکستان نرود، به حجاز هم نخواهد رسید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.