سربازانِ بیکلاه
محمد کرامالدینی . نویسنده و پژوهشگر آموزش علم
اعطای جوایز ارزشمند به دانشمندان و فناوران برگزیده، سنتی پراهمیت است که تاثیر بسزایی در گسترش، توسعه و پیشرفت علم دارد. شاید بهندرت بتوان کسی را یافت که دلایل و شواهدی قوی یا مستدل علیه این سنت نیکو داشته باشد. انسان با شنیدن «جایزه مصطفی»، نخست به یاد جوایز نوبل میافتد؛ چون جوایز نوبل معروفترند، تعدد و سابقه بسیار طولانیتر دارند، جهانیاند و از همه مهمتر، نحوه داوری آنها، گاهوبیگاه بحثانگیز و خبرساز هم میشود. «آلفرد نوبل» در سال۱۸۹۶ در حالی درگذشت که یکسال پیش از مرگ، وصیت کرده بود که از محل درآمد موقوفاتی که برای این کار در نظر گرفته بود، پنج جایزه سالانه در رشتههای «فیزیک»، «شیمی»، «فیزیولوژی و پزشکی»، «ادبیات» و «صلح» را به افرادی اهدا کنند که بیشترین خدمت را به بشریت کرده باشند. بیگمان این پنجرشته در زمان امضای وصیتنامه او مهمترین رشتههای علمی بهشمار میآمدند و سرآمد علوم زمانه خود بودند؛ اما با گذر زمان و گسترش علم و زمینههای معرفت بشری، نیاز به گسترش این جوایز بیشتر شد تا اینکه در سال ۱۹۶۸ جایزه نوبل اقتصاد نیز به آنها افزوده شد. اما هنوز که هنوز است، جای برخی از رشتههای علمی و
اجتماعی که امروزه در خدمت به بشریت اهمیت بسیار یافتهاند، در میان جوایز نوبل خالی است. نوبل ریاضی یکی از آنهاست. اگرچه نوبل ریاضی به همت و کوشش دکتر «مریم میرزاخانی» ریاضیدان ایرانی اینروزها در جامعه ما بر سر زبانها افتاده است، اما باید دانست که جایزه اخیر این بانوی ایرانی، جایزه نوبل ریاضی نیست، بلکه «جایزه فیلدز» بود که گرچه بنیادگذاری، اهداف و روشهای آن با جوایز نوبل متفاوتند اما به علت معروف بودن جوایز نوبل، برخی جایزه فیلدز را نوعی نوبل ریاضی یا مشابه آن میدانند. نوبل ریاضی، تنها رشته مغفول نیست، هماکنون پژوهشگران رشتههایی مانند زیستشناسی تکاملی، بهداشت عمومی، محیطزیست، گیاهشناسی، روانشناسی و بومشناسی نیز گلهمندند که از این جوایز محرومند، حتی اگر بهترین کارها را در خدمت به بشریت عرضه کرده باشند. بازگردیم به موضوع بحث خودمان، یعنی جایزه مصطفی. این جایزه دوسالانه هنوز در آغاز راه است و امسال نخستین جایزه خود را به نخستین دانشمندان خوشبخت در این رشتهها اهدا خواهد کرد: «علوم و فناوری زیستی و پزشکی»، «علوم و فناوری ارتباطات و اطلاعات»، «علوم و فناوری نانو» و «اثر برتر یک دانشمند مسلمان».
بنابراین، اگرچه به نظر میرسد که جایزه مصطفی، امروزیتر، بهروزتر و جدیدتر باشد و گسترهای از علوم قدیم و جدید را دربرمیگیرد اما آشکار است جای برخی زمینههای علمی در آن خالی است هرچند میتوان ادعا کرد که آخرین مورد، یعنی «اثر برتر یک دانشمند مسلمان» میتواند هریک از رشتهها را شامل شود. به نظر اینجانب، تاثیر مروجان علم بر گسترش، پیشرفت و تکامل علم بههیچرو کمتر از پژوهشگران علم و دانشمندان نیست. آنان که میکوشند راه سخت و دشوار علم را با قلم در میان جامعه هموارتر کنند، نباید از این حلقه بیرون بمانند. به نظر نگارنده این سطور، روزنامهنگاران علم، نویسندگان علم و هنرمندان علم نقشهایی مهم در گسترش و پیشرفت علم دارند. بدون آنان شکاف بین مردم با پژوهشگران علم و دانشمندان، بزرگتر و عمیقتر خواهد بود. سوگمندانه، جایزه مصطفی کاری با این سربازان خط مقدم علم ندارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.