درباره داوری آثار نظری در «جایزه مصطفی(ص)»
ابهامآمیز و غیرتخصصی
امیر حاجیان . دکترای فیزیک، پژوهشگر ارشد مرکز اخترفیزیک نظری تورنتو
اهدای «جایزه مصطفی» گامی پسندیده در راه انگیزهآفرینی در میان دانشمندان و فناوران مسلمان است. همانند هر جایزه نوپا و نوپدید دیگر، جایزه مصطفی هم باید در طول سالیان آینده، اعتبار علمی خودش را با انتخابهای دقیق برندگانش به اثبات برساند. ولی ورای اعتبار علمی، جایزه ۵۰۰هزاردلاری مصطفی، بدونشک زندگی علمی برندگانش را دگرگون خواهد کرد. با توجه به اهمیت این موضوع، داوری این جایزه، بسیار حساس و در تعیین آینده این جایزه بسیار سرنوشتساز خواهد بود. نگاهی دقیق به ضوابط داوری که در سامانه این جایزه اعلام شده، آشنایان به جایزههای علمی بینالمللی را کمی سردرگم میکند. یکی از ابهامهای جدیای که پیش از برگزاری نخستین دوره داوری باید به طور بنیادین برطرف شود، زمینه و رشتههای دقیق مسابقه است. برای نمونه به یکی از این نکتهها اشاره میکنم. در بخش معرفی جایزه، گفته شده که جایزه مصطفی در چهار رشته «علوم و فناوری نانو»، «علوم و فناوری زیستی و پزشکی»، «علوم و فناوری اطلاعات و ارتباطات» و «طرح برتر دانشمند مسلمان» اهدا میشود. شرایط داوری، مشخصات طرحها و کارهای برتر را بیشتر توضیح میدهد. بند نخست شاخصهای داوری، این جایزه
را مختص نوآوریهای کاربردی یا پژوهشهای بنیادین معرفی میکند: «اثر باید کاربردهای مشخصی داشته یا نتایج حاصل از آن بهصورت محسوس در جهان علم تاثیر گذاشته باشد.» این تعریفی قابلفهم و مشخص است ولی بند دوم، تصویر دیگری از طرحهای برتر را ارایه میدهد که لزوما با بند اول همخوانی ندارد: «آثار باید یا در قالب یک تئوری علمی در رسانههای معتبر علمی منتشر شده یا قابلیت تبدیل به طرحهای اقتصادی و تولید ثروت را داشته باشند.»همچنین در جای دیگر آمده است: «آثار علمی ارسالی باید بر فرهنگ، جامعه، سلامت، محیطزیست و رفاه عمومی، تاثیر مشهودی داشته و در پاسخگویی به نیازهای علمی یا حل مسایل اجتماعی ایفای نقش کرده باشند.» در نگاه نخست، جایزه مصطفی جایزهای برای رشتههای کاربردی، تجربی و آزمایشگاهی به چشم میآید و شرایط انتخاب طرحهای برتر در این رشتهها، همان است که در بند اول گفته شده؛ ولی اگر همه موارد بالا را با هم در نظر بگیریم، چنین پنداشته میشود که تنظیمکنندگان این بندها تلاش کردهاند شرایط را تا جای ممکن، عام و با امکان جذب حداکثری بنویسند. این موضوع، اگرچه برای یک جایزه همگانی غیرتخصصی، میتواند نکته مثبتی تلقی
شود، ولی برای یک جایزه تخصصی ۵۰۰هزار دلاری، چنین شرایط ابهامآمیزی، راه را برای تبدیل احتمالی جایزه به وسیلهای برای اعمال سلیقههای خاص باز میگذارد. برای روشنشدن موضوع باید برای نمونه به این مساله توجه کنیم که «یک تئوری علمی منتشرشده در رسانههای علمی معتبر» به هیچ عنوان تعریف خوبی برای یک کار نظری (تئوری) واجد شرایط رقابت برای یک جایزه مهم علمی نیست. صرف اینکه نظریهای چاپ شده باشد (حتی در بهترین نشریهها)، نشانه درستبودن یا حتی خوببودن نظریه نیست. نظریههای علمی زیادی را میتوان در معتبرترین رسانههای علمی جهان به چاپ رساند ولی روش کار علمی، آن است که این نظریهها، نظریه باقی میمانند تا درستی آنها در طول سالیان دراز با آزمایشهای گوناگون سنجیده شود و دقت آنها در توضیح و پیشبینی رفتار واقعی طبیعت اندازهگیری شود. اعتبار یک نظریه علمی را آزمایشهای دقیق، مشخص میکنند نه چاپ آن در یک رسانه علمی معتبر. به همین دلیل است که برندگان جایزه نوبل فیزیک در رشتههای فیزیک نظری، معمولا دو، سه دهه پس از انتشار کار نظریشان، برنده این جایزه میشوند؛ دلیل برندهشدنشان هم نه نوبودن نظریهشان است و نه
متفاوتبودن آن؛ بلکه اثبات آن در آزمایشهای دقیق است که آنها را برنده این جایزه میکند. جایزه مصطفی نیز اگر بناست به پژوهشهای بنیادین در رشتههای نظری اهدا شود، باید چارچوب مشخص و سختگیرانهتری برای این کار در نظر بگیرد. در روزگاری که داشتن برچسب مسلمانی، دلیل بالقوهای برای مورد تبعیض قرارگرفتن دانشمندان مسلمان است، جایزه مصطفی گام بزرگی است برای تشویق مسلمانان به دانشاندوزی و یادآوری ریشههایی که در شرایط امروز دنیای اسلام به سختی به یادها میآیند. با اینکه همیشه آموختهایم علم از ثروت بهتر است، بر کسی پوشیده نیست که چنین ثروتی در دست نوآورانی که در پرحادثهترین منطقه جهان پا به این دنیا نهادهاند، میتواند آینده بهتری را برای ایران، مسلمانان و همه مردم جهان رقم بزند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.