روند شکلگیری المپیاد نجوم
بهبود بینش جامعه علمی
محسن ایرجی . مدرس المپیاد
تیم دانشآموزی نجوم ایران در مسابقات جهانی 2014 رومانی موفق به کسب چهار مدال طلا و شش مدال نقره شد. در این مسابقات 196 دانشآموز در قالب 45 تیم از 37 کشور جهان حضور داشتند. اگرچه مسابقات المپیادهای جهانی هرگز برای کشورها به طور رسمی رتبهبندی اعلام نمیکنند و تنها به رتبهبندی دانشآموزان اکتفا میکنند، اما در صورت مدالشماری متوجه میشویم تیم ایران موفق به کسب مقام دوم جهان شد. پاییز 1381، گروهی از مدرسان فیزیک و نجوم، به این فکر افتادند که مسابقهای در مدارس استعدادهای درخشان (سمپاد) تهران راهاندازی کنند. 11سال پیش از آن در مهر1370، با انتشار نخستین شماره ماهنامه نجوم به مدیرمسوولی «رضا منصوری»، استاد فیزیک دانشگاه صنعتیشریف و سردبیری «توفیق حیدرزاده»، با هدف ترویج نجوم در ایران و سروسامان دادن به وضعیت علاقهمندان این رشته، فعالیتهایی شکل گرفته بود. اما شاید نقطهعطف این تلاشهای ترویجی برای نجوم در ایران را بتوان خورشیدگرفتگی 20مرداد 1378 دانست. منجمان حرفهای و آماتور ایرانی، سالها تلاش کرده بودند تا بتوانند توجه جامعه را به نجوم (و شاید هدفی عمیقتر یعنی ترویج علم) جلب کنند. راهاندازی مسابقه
نجومی که بعدها المپیاد نجوم نام گرفت نیز در پی این جریان فکری بود. پس از انتخاب نخستین گروه از دانشآموزان علاقهمند در دو دبیرستان علامهحلی و فرزانگان تهران، تیمی برای آمادهسازی دانشآموزان شکل گرفت. هدف، شرکت در المپیاد بینالمللی نجوم در کشور سوئد بود. ایران در این مسابقات با سهشرکتکننده، موفق به کسب سه مدال برنز شد. سال بعد این مسابقه گسترش پیدا کرد و بین تمامی دانشآموزان مدارس استعدادهای درخشان کشور، برگزار شد. در سال1384 باشگاه دانشپژوهان جوان که متولی برگزاری المپیادهای علمی و ادبی در ایران است «محمدتقی میرترابی»، استاد فیزیک دانشگاهالزهرا، را مامور تشکیل کمیته نجوم کرد و درعمل المپیاد نجوم در ایران شکل گرفت. از سال2007 المپیاد دیگری به نام «المپیاد جهانی نجوم و اخترفیزیک» شکل گرفت و از آن پس ایران در «المپیاد جهانی نجوم و اخترفیزیک» شرکت میکند که امسال هشتمین دوره آن در رومانی برگزار شد. با نگاهی به نتایج تیم ایران میتوان گفت که ایران جزو پنجتیم برتر این مسابقات در 10سال گذشته بوده و در دو سال اخیر افزایش تعداد کشورهای شرکتکننده، اعتبار این رقابت علمی را نیز بالاتر برده است. در 12سال
گذشته که المپیاد نجوم در ایران برگزار میشود، پس از دو دوره نخست، رفتهرفته مدارس خصوصی (غیرانتفاعی) هم وارد عرصه رقابت شدهاند. ورود مدارس خصوصی به این رقابتها در نگاه اول این نوید را میدهد که موسسان این المپیاد به هدف اصلی خود (کمک به ترویج نجوم در ایران) رسیدهاند، اما با نگاهی دیگر میتوان دریافت وضعیت بهصورت اصولی و بنیادی طبق اهداف اولیه این المپیاد پیش نرفته است. پیش از این، آموزشوپرورش کتاب نجوم را برای پایه پیشدانشگاهی سفارش داد که قرار بود این درس به صورت اختیاری در این پایه ارایه شود ولی متاسفانه جایی بهتر از انبارهای سازمان چاپ کتب درسی پیدا نکرد. نجوم شاخهای از علم فیزیک است، نگاهی به تاریخ علم بهخوبی نشان میدهد که دانشمندانی همچون «کوپرنیک»، «گالیله»، «کپلر» و «نیوتن» که همدوش هنرمندان دوره رنسانس نقش بسیار مهمی در شکلگیری چارچوب و نگاه جدید انسان به جهان هستی داشتند، از شگفتیهای طبیعت در علم نجوم بهره گرفتهاند.حتی نگاهی عقبتر به دوران درخشش تمدن اسلامی در قرن سوم تا ششم هجری نشان میدهد نگاه به جهان و شناخت کیهان، همواره با جهانبینی نسلها و تمدنها، تعاملی درخور توجه داشته
است و البته ایرانیان هم در دورههایی از این تلاش بشر نقش مهمی را ایفا کردهاند و ستارههایی چون «ابنهیثم»، «خواجه نصیرالدین طوسی» و «عبدالرحمن صوفی» را نمیتوان نادیده گرفت. بهنظر میرسد باقیماندن مطبوعات نجومی در کنار تعطیلی شمار قابل توجهی از مطبوعات علمی در سالهای گذشته، برگزاری المپیاد نجوم، افزایش دانشجویان تحصیلات تکمیلی فیزیک با گرایش نجوم و کیهانشناسی در دانشگاههای کشور و پیگیری شکستناپذیر استادان بزرگ فیزیک در ساخت و راهاندازی رصدخانه ملی ایران، تلاشهایی برای التیام زخم جاماندن ایران در این عرصه از علم و آگاهی در چند قرن اخیر است. ادامه تلاش دانشآموزان علاقهمند به نجوم در عرصههای بینالمللی، نویدبخش تغییر نگرش مسوولان در سالهای نهچندان دور خواهد بود؛ تغییر نگرشی که البته نیاز به باز تعریف «علم» در بدنه طراحی آموزشی کشور دارد بنابراین شاید بتوان گفت موسسان المپیاد نجوم بهطور اصولی به اهداف اولیه خود نرسیدهاند، ولی هر نوع تلاش علمی، نوید بهبود بینش جامعه علمی ما در سالهای بعد را میدهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.