|

ماشین جنگی «داعش» در مسیر سقوط

اردشیر زارعی‌قنواتی

سیر تحولات عراق به آن اندازه شتابناک است که هر لحظه می‌توان تغییرات شکلی و ماهوی را در معادلات جاری این کشور شاهد بود. از چندماه پیش که بحران این کشور به‌شدت تشدید شد از یک‌طرف با ادامه نخست‌وزیری «نوری مالکی» و طیف گسترده مخالفان وی یک گسست و واگرایی سیاسی را موجب شد که بستر مساعد برای ائتلاف مخالفان سنی با پرچم‌داری «داعش» که بعدا با تسخیر یک‌سوم خاک عراق منجر به ایجاد خلافت اسلامی به رهبری «ابوبکر بغدادی» شد، مهیا شد. از طرف دیگر با کناره‌گیری نوری مالکی، زیرفشار مخالفان داخلی و خارجی که با استقبال ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی مواجه شد در کنار اشتباه محاسباتی «داعش» در حمله به اقلیت‌های مسیحی، ایزدی و قلمرو اقلیم کردستان که بالاخره پای آمریکا و کشورهای اروپایی را به نبرد نظامی علیه داعش کشاند، تناسب قوای جدید رقم خورد که بسیار متفاوت با گذشته بود. در این تغییر معادلات که ابتدا شورشیان سنی و در راس آن داعش نقش آلترناتیوی و هژمونیک روند تحولات را در دست داشتند هم‌اکنون مجموعه نیروهای حاضر حول پروژه وحدت ملی با حمایت سیاسی و نظامی نیروهای بیرونی از حالت تدافعی خارج شده و ضمن در پیش گرفتن موقعیت تهاجمی، جایگاه هژمونیک خود را برای تثبیت نقش آلترناتیوی در روند حرکتی تحولات تحکیم کرده‌اند. در این بین می‌توان معادلات تازه را از دو زاویه سیاسی و نظامی حول اجرای پروژه وحدت ملی با استقرار یک دولت فراگیر با نخست‌وزیری «حیدر عبادی» و همچنین همکاری میدانی ارتش عراق با پیشمرگه‌های کرد با پشتیبانی هوایی و لجستیکی ائتلاف خارجی جهت بازپس‌گیری مناطق تسخیرشده توسط داعش در روزها و هفته‌های آینده انتظار داشت. از زمانی که مالکی کناره‌گیری خود را اعلان کرده و نیروی هوایی آمریکا هم عملا وارد نبرد با داعش شد، به صورت ماهوی و شکلی فضای عمومی تحولات عراق دگرگون شده و از این پس باید در چارچوب فضای جدید به این بحران نگاه کرد. در فاز جدید حیدر عبادی با توجه به استقبالی که از سوی تمامی جناح‌های سیاسی و قومی درون عراق از انتصاب وی به نخست‌وزیری انجام شده است، باید با درس‌گرفتن از سیاست‌های شکست‌خورده و انحصارطلبانه سلف خود به سمت تشکیل یک دولت ملی با مشارکت جمعی حرکت کند. با توجه به مذاکرات و پیغام‌های نهان و آشکار طیف‌های سیاسی و رهبران قومی که بین آقای عبادی و این جناح‌ها و اشخاص جریان دارد، هم‌اکنون بهترین زمینه و بستر برای عبور از بحران سیاسی در هرم قدرت ملی ایجاد شده است و نخست‌وزیر جدید می‌تواند از این موقعیت مساعد بیشترین استفاده ممکن را بکند. بدون تردید به‌دلیل واگرایی قبلی و عدم اعتمادی که بر فضای سیاسی عراق حاکم است، هنوز تا رسیدن به یک مصالحه مرضی‌الطرفین و ملی راه زیادی باقی مانده و رهبران سیاسی این کشور باید با اتخاذ یک برنامه کوتاه‌مدت جهت «پروژه» نجات فوری کشور از فروپاشی و همچنین یک برنامه بلندمدت برای تنظیم مناسبات قدرت در یک «پروسه» مشارکت جمعی حوصله به خرج دهند. در هر دو فاز حرکتی پروژه و پروسه سیاسی- امنیتی باید مبنای عمل بر اساس اتحاد ملی، حفظ تمامیت ارضی، مبارزه با تروریسم بنیادگرای تکفیری و مشارکت فعال تمامی جناح‌های سیاسی در دولت آینده مدنظر قرار گیرد. از آنجا که عراق امروز در وهله اول به ثبات امنیتی احتیاج دارد، مشارکت جمعی رهبران سیاسی این کشور ضمن تمرکز بر وحدت سیاسی و ملی باید حول خروج از بن‌بست امنیتی و فضای نظامی کنونی معطوف شود. به همین دلیل به‌موازات فعالیت در حوزه میدانی جنگ با گروه داعش اولین اولویت برای دولت عبادی با پذیرش حقوق مشروع و جایگاه واقعی اعراب سنی، ایجاد شکاف در بین ائتلاف نظامی شکل‌گرفته حول تروریسم داعشی است. با توجه به شواهد موجود، بسیاری از رهبران قبایل و بخشی از نیروهای سکولار سنی عراق که هم‌اکنون متحد داعش تلقی می‌شوند یا حداقل در تقابل با دولت مرکزی بغداد قرار گرفته‌اند، حاضرند با کسب امتیازاتی از دولت جدید عبادی صف خود را از داعش جدا کرده و همگام با ائتلاف جدید ضدتروریستی وارد عمل شوند. از آنجا که بعد از چرتکه‌اندازی‌های بسیار و تعلل کاسبکارانه واشنگتن و دیگر قدرت‌های اروپایی هم‌اکنون شرایط تغییر کرده است و نیروی هوایی آمریکا به‌صورت فعال در عرصه میدانی جنگ شرکت دارد، تصور اینکه داعش بتواند همچنان متصرفات سرزمینی خود را حفظ کند به‌دور از هر واقعیت سیاسی است. واشنگتن بالاخره وارد کارزاری شده است که باید به‌لحاظ نظامی از درون آن پیروز بیرون بیاید چرا که عدم‌تحقق این موضوع موجب سلب اعتبار و افول هژمونی این کشور در جهان خواهد شد. از طرف دیگر با حضور آمریکا در این نبرد راه برای حمایت و کمک‌های پیدا و پنهان حامیان داعش تا حدود زیادی در بین کشورهای عربی حوزه خلیج‌فارس مسدود شده و از این پس بازی زیگزاگی رهبران محافظه‌کار عرب با کارت داعش مستلزم پرداخت هزینه سنگینی است که به نظر نمی‌رسد کسی خطر ریسک آن را به جان بخرد. ظهور این شرایط جدید در ابعاد منطقه‌ای و بین‌المللی نیز معادلات قبلی را تغییر خواهد داد و بسیاری از متحدان سنتی واشنگتن با توجه به پیوندهای آنان با تروریسم بنیادگرای اسلامی به حاشیه رانده شده و الزام همکاری سازنده بین دشمنان و رقبای دیروزی رقم می‌خورد. فاز اول مصالحه سیاسی با کناره‌گیری نوری مالکی از قدرت و بستر مساعد برای شکست نظامی داعش به دلیل شکل‌گیری یک ائتلاف ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی علیه تروریسم بنیادگرای تکفیری هم‌اکنون فراهم آمده است. در این شرایط روند حرکتی معادلات جدید بیش از هرچیزی به مدیریت درست رهبران عراقی و به‌خصوص نخست‌وزیر جدید این کشور بستگی خواهد داشت که از این شرایط مساعد بهترین استفاده ممکن را برای اتحاد ملی و خروج از بن‌بست موجود برده و مهر پایانی بر فروپاشی عراق بزند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.