|

پیامد منفی کاریزمای طالبانی

مهدی جمشیدی

عراق به‌عنوان کشوری که دارای تکثر فرهنگی، قومیتی، مذهبی و عشیره‌ای است از زمان استقلال از امپراتوری عثمانی از جنگ‌جهانی دوم به بعد همواره دارای تنش‌ها و بحران‌های سیاسی- اجتماعی بسیاری بوده که عدم وجود ساختاری دموکراتیک و همچنین عدم تعادل سیاسی بعد از دخالت نظامی ایالات متحده آمریکا در سال2003، فرهنگ سیاسی این کشور را متشنج و نامتجانس کرده است. خلأ شکل‌گیری گفتمانی فراگیر در عرصه قدرت سیاسی که بتواند تکثر فرهنگی و اجتماعی را حول دال مرکزی قدرتمندی گرد آورد همواره به چشم می‌خورد که همین عامل باعث بحران‌های متعدد و پی‌درپی شده است. در همین راستا تلاش‌های فراوانی برای پرکردن شکاف‌های اجتماعی در عراق صورت گرفته تا مفصل‌بندی درستی در این حوزه پدید آید، اما تضاد‌های هویتی و سیاسی مانع از شکل‌گیری نوعی وحدت سیاسی در عمل شده است. تضاد‌هایی چون قومیت عرب - کرد، مذهب شیعه - سنی به‌ویژه پس از سقوط صدام گسترش یافته و این شرایط باعث شده است تا غیرهای هویتی از درگیری‌های کردها و حکومت مرکزی در گذشته به عوامل متعدد دیگر نیز سرایت کرده و بخش عمده‌ای از گروه‌ها، احزاب و نهاد‌ها را درگیر کند. علاوه بر این مسایل، وجود قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای شرایط خاصی را برای عراق به وجود آورده که وضعیت سیاسی عراق را با تشنج بیشتری مواجه کرده است. نفت‌خیزبودن و همچنین موقعیت ژئوپلیتیکی مهمی که عراق در منطقه خاورمیانه داراست همواره موردتوجه همسایگان و قدرت‌های جهانی بوده است. وضعیت اجتماعی و سیاسی عراق پس از سقوط صدام و شکل‌گیری نظام سیاسی جدید، نوعی مشارکت افراطی را در حیطه سیاسی منجر شد و هویت‌هایی که در دوره دیکتاتوری صدام در سرکوب به سر می‌بردند با بازشدن فضای سیاسی خواهان حضور هرچه بیشتر در سیاست بودند که همین مساله منجر به تنش‌ها و چالش‌های فراوانی میان گروه‌های رقیب شد. سه‌گرایش اصلی در عراق کنونی یعنی شیعه، سنی و کردها به‌عنوان گفتمان‌های اصلی و رقیب تلاش می‌کنند با نفوذ در قدرت، منافع خود را پیگیری کنند و با توجه به بی‌ثباتی نظام سیاسی در عراق این وضعیت موجب درگیری‌ها و تنش‌هایی شده که هر آن احتمال بروز بحران را به وجود می‌آورد. با این وجود، تلاش‌هایی نیز برای نزدیک‌کردن بازیگران سیاسی برای همزیستی مسالمت‌آمیز در قالب نوعی دموکراسی تکثر‌گرایانه صورت پذیرفته که بی‌شک در این خصوص جریان جلال طالبانی به‌عنوان یکی از تاثیرگذارترین جریان‌ها در این عرصه به حساب می‌آید. جلال طالبانی به‌عنوان سیاستمداری فعال در عراق نزد جریان‌ها و سیاستمداران عراقی از منزلت بالایی برخوردار است. این موقعیت باعث شده است عملکرد وی در 68سال فعالیت سیاسی تاثیر‌گذاری ویژه‌ای در وضعیت کنونی عراق داشته باشد. او با ایجاد رویکردی نوین در ساختار قدرت توانست احزاب و گروه‌های سیاسی را تحت تاثیر قرار داده و تعادلی نسبی در منابع قدرت متکثر در عراق ایجاد نماید. رویکرد طالبانی در عرصه سیاست فرازونشیب‌های بسیاری داشته است. وی از 13سالگی به‌عنوان یک کرد معتقد به اصول کمونیسم تلاش بسیاری را برای تحقق آرمان کردهای کردستان عراق برای کسب استقلال انجام داد. وی با حضور در حزب دموکراتیک کردستان و رابطه نزدیک با مصطفی بارزانی تمام کوشش خود را در مبارزه با حکومت مرکزی عراق به‌کار گرفت و با عملکرد خود در عرصه سیاسی و نظامی برجستگی خاصی نزد کردهای کردستان به دست آورد. با رشد وجه سیاسی و همچنین اختلاف‌نظر با حزب دموکرات کردستان به کمک روشنفکران و احزاب کوچک چپگرا، اتحادیه میهنی کردستان را بنا نهاد تا در ادامه زندگی سیاسی خود، در این چارچوب فعالیت کند. با تشکیل این اتحادیه، عرصه سیاسی کردستان عراق که از دوعشیره بزرگ سورانی و بادینانی که اولی را جلال طالبانی و دومی را مسعود بارزانی رهبری می‌کنند، دوصف‌بندی جدید در عرصه قدرت اقلیم کردستان به‌وجود آمد. این دوجریان که هرکدام با ایده‌های متفاوتی به عرصه سیاسی می‌نگریستند، سعی بر مفصل‌بندی دال‌های شناور و وقفه‌های گفتمانی حول محور گفتمان خود را داشتند. با آغاز جنگ دوم خلیج‌فارس فرصت مناسبی برای ایجاد خودمختاری در کردستان عراق پدید آمد و در سال1991 این منطقه به خودمختاری رسید که به راپه‌رین ملقب شد. اما وجود دونوع رویکرد در عرصه مناسبات سیاسی کردستان عراق منجر به پدیدآمدن رابطه آنتاگونیسمی میان این دوجریان که متاثر از طوایف و گروه‌های محلی خود بودند، شد که اوج این تخاصم در درگیری‌های مسلحانه1994 نمایان شد؛ این درگیری‌ها که منجر به کشته‌شدن هزاران کرد شد تا سال2002 ادامه یافت و با توافقی که میان طالبانی و بارزانی شکل گرفت از تنش‌ها کاسته شد و منافع دوگروه در گرو همکاری با یکدیگر قرار گرفت. به این ترتیب با سقوط صدام، فصل نوینی در عرصه سیاست در عراق پدید آمد که جلال طالبانی در آن نقش مهمی را ایفا کرد. با شکل‌گیری نظام سیاسی جدید در عراق و تقسیم‌بندی قدرت نزد گروه‌هایی که در دوره قبل در حاشیه قرار داشتند، جلال طالبانی به‌عنوان رییس‌جمهور انتخاب شد. حضور طالبانی به‌عنوان شخصیتی کاریزماتیک در بخشی از کردستان و همچنین شخصیتی مشروع در بین گروه‌های شیعه و سنی، نوعی توازن را ایجاد کرد تا سیاست‌های رادیکال در جریان‌های حاضر در قدرت سیاسی تا حدی تلطیف شود. وی به‌عنوان سیاستمداری کهنه‌کار از همان دوران جوانی با توجه به اعمال نوعی سیاست‌روادارانه به اتخاذ تصمیم‌گیری سیاسی می‌پرداخت که غالبا شاید متناقض می‌نمود. این تناقضات از یاری‌گرفتن از شاه مخلوع ایران گرفته تا ایران پس از انقلاب برای فشار به صدام و کمک‌گرفتن از شوروی و چین کمونیست و همکاری با ایالات‌متحده آمریکا که به‌عنوان مهد کاپیتالیسم به حساب می‌آمد، برای رسیدن به ریاست‌جمهوری را دربر می‌گرفت. شاید بزرگ‌ترین رویکرد پارادوکسیکالی که در منش سیاسی طالبانی در دوران ریاست‌جمهوری‌اش به چشم می‌خورد، رویکرد دوگانه وی درخصوص پست ریاست‌جمهوری و رهبری حزب اتحادیه میهنی کردستان باشد که به‌نوبه‌ای در پیگیری ایجاد استقلال در کردستان عراق و ایجاد وحدت در عراق متناقض می‌نمایاند. وی با پیگیری این سیاست‌روادارانه توانست با به حداقل‌رساندن تنش‌های میان کردها و اعراب، مشی متعادلی را در این خصوص اتخاذ کند. هرچند گفتمان رقیب یعنی مسعود بارزانی از این عامل برای ایجاد تضعیف اتحادیه میهنی در کردستان استفاده کرد، ولی همچنان اتحادیه میهنی کردستان و چهره طالبانی از اهمیت بالایی برخوردار است. اهمیت این سیاست زمانی بیشتر به چشم می‌آید که دوران دوری و بیماری طالبانی از عرصه سیاست و مشکلات به وجودآمده از آن را مورد بررسی قرار دهیم. مساله دیگری که بر مناسبات سیاسی در کردستان سایه افکنده است، بی‌شک ژئوپلیتیک منطقه کردستان عراق است. کردستان عراق به‌عنوان منطقه‌ای که محصور در خشکی است نیازمند جلب توجه همسایگان خارجی خود است که نسبت به استقلال این منطقه بدبین هستند. طالبانی نیز با پیگیری سیاست‌های دوگانه در این خصوص اولا تلاش می‌کند کج‌دارومریز و به صورت عقلانی به مقوله استقلال اقلیم کردستان از عراق نگاه و همچنین با تکیه بر جایگاه سیاسی خود در حکومت مرکزی انسجام و همبستگی ملی را حفظ کند. محدودیت‌های سرزمینی کردستان عراق باعث شده است اتحادیه میهنی کردستان همچنان سیاست خود را در چارچوب سیاست‌های عراق واحد پیگیری کند که همین عامل موجب شده است رقیب قدرتمند این اتحادیه یعنی حزب دموکرات کردستان با اعمال سیاست‌های رادیکال و پیگیری بحث برگزاری انتخابات برای جدایی از عراق تعداد بیشتری از کردها را با خود همراه کند. مساله مهمی که موازنه قدرت را میان این دوحزب برهم زد بی‌شک مساله بیماری طولانی‌مدت جلال طالبانی بود. غیبت طالبانی به‌عنوان رهبری مقتدر علاوه بر اینکه وضعیت عراق را با تشنج مواجه کرد، «اتحادیه میهنی» کردستان را نیز دچار انفعال نمود. این مساله نشان‌دهنده ضعف گروه‌هایی است که با تکیه بر رهبر کاریزماتیک به پیش می‌روند. گروه‌های سیاسی در عراق امروزی بیش از اندازه بر رهبران سیاسی خود متکی هستند به همین دلیل با به‌وجود‌آمدن مشکلاتی در صدر هرم قدرت، هرگروه سیاسی با چالش‌های جدی در آن عرصه روبه‌رو می‌شود که بدون تردید این وضعیت بی‌ارتباط با وضعیت قومی و عشیره‌ای در عراق نیست. چالش به وجودآمدن نهاد‌ها و احزاب مدرن در چارچوب نظام سیاسی دموکراتیک باعث شده است ساختار قدرت در صورت‌بندی گفتمانی همچنان به مولفه‌های سنتی اتکا کند تا از مشروعیت برخوردار باشد. همین مساله باعث می‌شود رهبران سیاسی بیش از اندازه برجسته شوند که با دوری آنها از سیاست یا بروز مشکلات عمده عموما بحران‌هایی عمیق به وجود می‌آید. غیبت طالبانی نیز همین وضعیت را برای اتحادیه میهنی کردستان به وجود آورده و نفوذ هرچه بیشتر حزب دموکرات کردستان نشان‌دهنده اهمیت این موضوع است. بی‌شک نظام عشیره‌ای که در ساختار اجتماعی شمال عراق عامل تعیین‌کننده به حساب می‌آید، شکل‌دهنده سیاست در این اقلیم است و ضعف در نهاد رهبری یک‌عشیره پیامدهای منفی در ساحت سیاسی برای آن به وجود می‌آورد. با اینکه جریان‌های سیاسی در کردستان عراق همچنان بر کسب استقلال از عراق اتفاق‌نظر دارند، اما رقابت بر سر نفوذ بر جامعه کرد و همچنین ایجاد حوزه نفوذ همچنان وجود دارد. همان‌طور که اشاره شد حضور طالبانی در پست ریاست‌جمهوری باعث ایجاد نوعی توازن میان گروه‌های سیاسی بود که نظام سیاسی عراق را نسبتا منسجم می‌کرد اما با دوری وی در دوسال اخیر یکی از منابع قدرت که منافع کردها را در حکومت مرکزی رهبری می‌کرد از دایره قدرت کمرنگ شد همین مساله باعث شد توازن پیشین دستخوش تحول شود. با غیبت طالبانی به‌عنوان یکی از حلقه‌های قدرت در نظام سیاسی عراق صورت‌بندی سیاسی تغییر کرد. سیاست‌های دولت نوری مالکی به‌عنوان دولتی شیعی فشار بر اهل سنت و رادیکال‌های کرد تلقی و همین موضوع باعث افزایش آنتاگونیسم میان جریان‌های سیاسی شد. بر این اساس هویت‌های موجود در عراق به این دلیل که در چارچوب گفتمانی واحد که منافع‌شان احصا شود قرار نگرفته‌اند، افزایش این روابط متخاصمانه رفته‌رفته فضایی را به وجود آورد تا نیروهای رادیکال ظهور و بروز پیدا کنند. ظهور گروه‌های متخاصمی نظیر داعش رادیکال‌های سنی‌مذهب را رهبری و گروه‌های تندرو را جذب کرد. در این فضای آنتاگونیستی، بارزانی نیز تلاش می‌کند تا با جذب جامعه کرد به سمت خود ایده تشکیل حکومت کرد را عملی کند. اما به‌نظر می‌رسد با بازگشت جلال طالبانی به‌عنوان رهبری کاریزماتیک و همچنین انتخاب فواد معصوم (از حزب اتحادیه میهنی) به‌عنوان جانشین وی در سمت ریاست‌جمهوری جایگاه «اتحادیه میهنی» کردستان عراق و همچنین رویکردهای افراط‌گرایانه حزب دموکرات کردستان متحول شود و علاوه بر آن تشنج سیاسی در درون حکومت مرکزی نیز تا حدی کاهش پیدا کند. طالبانی و حزبش به‌عنوان حلقه واسط میان گروه‌ها و نهاد‌ها در سیاست‌های امروز عراق از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و حفظ یکپارچگی و اتحاد عراق بی‌شک تعریف درستی از مفهوم امر سیاسی را می‌طلبد تا گروه‌های سیاسی با به رسمیت‌شناختن یکدیگر در چارچوب‌های دموکراتیک به رقابت بپردازند. در این راستا عملکردهای سیاسی باید منافع تمامی هویت‌های عراقی را در نظر گیرد تا با تکیه بر قواعد بازی اصول مشروعی برای رقابت سیاسی پدید آید. رویکرد جلال طالبانی در عرصه سیاست الگویی مناسب برای وضعیت کنونی عراق تلقی می‌شود تا به این طریق آرامش سیاسی در عراق پدید آید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.