|

خاندان و خاستگاه تفکر «جلال»

محمدعلی سلطانی

«زنگنه‌»‌ها نسب خود را به «زنگنه شاوران» می‌‌رسانند که پس از فرازونشیب‌های عرصه شاهنامه، آخرین‌بار در نبرد بزرگ کیخسرو با افراسیاب، به‌عنوان فرمانده دلاوران بغداد در سپاه کیخسرو ظاهر می‌شود. زنگنه‌‌ها امیرنشین خود را که گستره بهبهان، ثلاث، همدان، دینور و کرمانشاه تا حوالی شهرزور و سلیمانی را دربرمی‌گرفت تشکیل دادند و در حکومت آل‌جلایر (813-740. ق) به تصریح منتخب‌التواریخ (816. ق) از ایلات آشکار بودند، در قیام شاه‌اسماعیل صفوی (930-905. ق) به قزلباش‌ها پیوستند. زنگنه و بنی‌اسد با پیشینه ملی و مذهبی واحد در کنار صفویان بودند و به روایت اسناد موجود، تا اواخر قاجاریه در خراسان، کرمانشاهان و... اعتبار، نفوذ و رسمیت داشته‌اند و به سبب تدفین اجساد مطهر شهدای کربلا و همراهی با اسرای شام به فرمان پادشاهان ایران از پرداخت مالیات معاف بودند. هسته‌های اصلی زنگنه در ایران و عراق، به زبان کهن اورامی سخن می‌گویند. از عهد صفویه تا امروز رجال برجسته زنگنه در عرصه سیاست مقام وزارت، صدارت و وکالت داشته‌‌اند مثل شیخعلی‌خان زنگنه صدراعظم شاه‌سلیمان صفوی، شاهرخ‌بیگ زنگنه حکمران ایالت کرمانشاهان و سرحدات غربی، حاج‌حسینعلی‌خان زنگنه حکمران بهبهان و شوشتر و باغ ملکی، شاهقلی‌خان اعتمادالدوله صدراعظم شاه‌ سلطان‌حسین صفوی، عبدالباقی‌خان زنگنه مشاور و وزیر نادرشاه افشار و حکمران کرمانشاهان و توابع، الله‌قلیخان زنگنه هم‌پیمان کریم‌خان زند و حکمران سرحدات غربی ایران، محمدخان امیرنظام زنگنه وزیر عباس‌میرزا ولیعهد و مربی میرزاتقی‌خان امیرکبیر و یاور قائم‌مقام فراهانی و... . اسامی بزرگان سیاستمدار و رجال زنگنه حتی به‌طور فهرست‌وار از عصر صفویه تا امروز در کابینه دولت دکتر حسن روحانی، نوشتاری مفصل را شامل می‌شود. علاوه بر اینکه از دوره صفویه تا پایان جنگ جهانی‌دوم جز فترت چنددهه در دوره قاجاریه، همواره حکمرانی کرمانشاهان و توابع با سران زنگنه بوده است. خاندان طالبانی از ایل «زنگنه» برخاسته‌‌اند. جد این خانواده مشهور به «ملامحمود زنگنه» است، گرچه، به مصحلت سیاسی و طریقتی گاهی از لحاظ نسب، خود را به سادات برزنجی کاکه سوری به قول شیخ رضا یا رستم‌آغای قره‌داغی می‌رسانند اما از لحاظ بطنی و از سوی مادر همیشه تاکید به زنگنه داشته و دارند. تا دوره ملامحمود زنگنه، در کسوت اهل علم بوده‌اند، در بیعت با شیخ‌احمد دهلی، شیخ ملامحمود زنگنه متولی شاخه‌ای از طریقت قادریه در کردستان و کشورهای اسلامی شد. به علت مشترکات در اندیشه، سیروسلوک، تربیت و تفکر، طریقت نقشبندی مجددی و قادری طالبانی در کردستان ائتلاف کردند و از حوزه تدریس ظاهری و باطنی یکدیگر استفاده می‌کردند و مباحثه، مشاعره و معاشرت نزدیک داشتند. در این دوحوزه، نهایت آزادی اندیشه و بیان و قلم ساری و جاری بود علاوه بر سلاسل مختلف و متفاوت متصوف از شیعه و سنی و پیروان مکاتب فقهی گوناگون در شریعت اسلامی، اندیشوران سایر فرق و مذاهب و ادیان در این مرکز تردد می‌کردند، مربیان و متولیان این حوزه‌ها از ابراز اندیشه و طرح نظریات مقابل واهمه‌ای نداشتند و به همین سبب مراکز تعلیم و تفکر آنها که به الازهر کردستان شهرت داشت و مرکز اصلی آن در (کرکوک)، (اورامان) و (کویه) بود، بیشتر به دانشگاه‌های پیشرفته روزگار خود شبیه بود. روستاهای دیرینه‌سال (هاوار) و... که پیرو آیین کهن یارسان بودند طی چندقرن در کمال آزادی در انجام مراسم و مناسک آیینی خود در اورامان و کرکوک زیسته و می‌زیند و همواره مورد محبت و مهربانی و اعتنا و اعتماد قرار داشتند و گاه از حقوق فردی و جمعی بیشتری بهره‌مند بودند اما هیچ‌گاه از سوی علما و مجتهدان و مستعدان و طلاب این مراکز اسلامی و عرفانی مورد تبلیغ قرار نگرفتند که «لکم دینکم ولی دین». جالب توجه این است که زنگنه‌‌های طالبانی با رشته «گنابادی» نعمت‌اللهی مسیری واحد را در پیوند با فرهنگ عرفانی و اسلامی و سیاسی طی کرده‌اند زیرا سران رشته گنابادی مشهور به «بیچاره»، در فرمان سلاطین صفویه و قاجاریه همراه و همدم زنگنه و بنی‌اسد بشمارند و در طریق علم و عرفان و رازورمزهای سلوک این سه‌رشته منشعب از قادریه و نقشبندیه و نعمت‌‌اللهیه با هم وجه اشتراک‌های فراوان دارند. نکته بارز اینکه مسندنشینان هر سه‌رشته کلا در لباس اهل علم جلوس می‌کنند و اکثرا در علوم ظاهری اجتهاد موید دارند، سالکان طالب، تحصیل علم و تعلیم عرفان را به‌طور موازی می‌گذرانند. هنوز، علمای سالمند که دوران طلبگی و نوجوانی را در آن مهد علم و عرفان و آزادی گذرانده‌اند، تصاویر سیدجمال‌الدین اسدآبادی و شیخ‌محمد عبده را بر دیوار حجره‌‌های طلاب به یاد دارند. شهر «کویه» از توابع «هولیر» که زودتر از سایر نواحی کردستان عراق سیمای مدنی به خود گرفت و در کنار حوزه علمی و فرهنگی، صاحب مرکز نظامی، تجاری و اداری شد، یکی از مراکز ترویج و حضور تکیه قادری طالبانی و نقشبندیان بود. در سال 1313 شمسی، جلال طالبانی در تکیه قادری طالبانی شهر کویه متولد شد. تولد و وجه نام‌گذاری او به نحوی صبغه طریقتی دارد که بعد به سیره‌ای سیاسی تبدیل شد، پیش از تولد او پدرش شیخ‌حسام‌الدین، برادر خود جلال‌الدین را به خواب دید که سیبی به او هدیه کرد. تعبیر خواب در نزد علمای معتبر این بود که خداوند به او پسری خواهد داد، او عهد کرد اگر صاحب فرزند پسری شد به یاد برادر ازدست‌رفته‌اش او را جلال‌الدین نام نهد. او یگانه فرزند ذکور شیخ‌حسام‌الدین نوری، مسندنشین تکیه طالبانی شهر کویه بود، عنوان مام‌جلال در کردستان تا امروز عنوان سیاسی، اجتماعی و فرهنگی اوست. یک یا دوسال پس از تولد جلال طالبانی، نخستین کمیته مرکزی حزب کمونیست عراق تشکیل شد. این نوزایی هماهنگ، سرآغاز تحول و دگرگونی در تاریخ عراق، کرد و کردستان بود. جلال طالبانی همزمان با شعله‌ورشدن جنگ جهانگیر دوم برای تحصیل به مدرسه رفت. کمونیسم در عراق که همسال با جلال طالبانی رشد می‌کرد در 1336 و بعد از پایان جنگ جهانی دوم به اوج خود رسید. یکی از شعارهای حرکت چپ در خاورمیانه به‌ویژه در ایران و عراق احقاق حقوق خلق‌ها بود در حالی که این سخن در یک‌حزب دارای ایدئولوژی و اندیشه جهان‌وطنی طرفدار طبقه واحد کارگر یا کشاورز، با اصول حزبی منافات دارد اما به‌هرحال سخنی سیاسی بود که جاذبه خاص خود را برای گرایش جامعه جوان داشت. روزنامه گلاویژ و نوشته‌های ابراهیم احمد که بعدها پدرهمسر جلال طالبانی شد به زبان عربی و کردی، کمونیسم و حرکت ناسیونالیسم کُرد را با هم درآمیخت، گفت‌وگوها از مانیفست حزبی و اندیشه مارکس، انگلس و... در مراکز جمعی کردستان عراق حتی در مساجد و تکایا امری عادی و روزمره بود و جلال طالبانی چه در ایام دانش‌آموزی و چه در زمان دانشجویی رشته حقوق در دانشگاه بغداد یکی از گردانندگان این جلسات در بغداد و کویه و کرکوک بود که مکتب فکری کمونیسم را برگزیده و برای ترویج آن تلاش می‌کرد. در همین سال (1336) به ظاهر برای شرکت در کنگره جهانی دانشجویان از طریق سوریه به طور مخفی عازم روسیه شد، به مسکو رفت تا بتواند با مصطفی بارزانی که قهرمان فکری و شخصیت افسانه‌ای و اسطوره حرکت ناسیونالیسم کُرد به‌شمار می‌رفت و تبعید و گریز را با عبور از ارس اختیار کرده بود، دیدار کند و به این آرزوی خود نایل آمد و در آنجا گفت‌وگو، بحث و تبادل‌نظر درباره پارت‌دموکرات کردستان عراق در بین طرفین انجام شد. در بازگشت او پارت‌دموکرات سوریه نیز تاسیس شد. فعالیت‌ها و سفرهای او موجب اخراج او از دانشگاه شد. جلال طالبانی تحت‌تاثیر شخصیت بارزانی، همواره در حال تسویه و تصفیه فکری خویش بود. شیخ‌زاده معتقدی پرورده مسجد و تکیه با مراحل و مراسم خاص خود، از کلوپ‌های حزبی و کمیته‌های مخفی با زیربنای ماتریالیسم سردرآورده بود و یکی از ارکان پارت‌دموکرات کردستان عراق شده و در اندیشه‌اش نه‌تنها عراق بلکه تحول و تغییر جهان را جست‌وجو می‌کرد، به‌طور مداوم آثار مارکس و لنین را همراه با مطالعه و بررسی، مورد بحث و تبادل‌نظر قرار می‌داد، آشنایی او به چندین زبان غربی و شرقی، پنجره‌های متعددی را به روی اندیشه او گشوده بود. گسست و پیوست‌های حزبی او تا 1354 (1975) و «قرارداد الجزایر» که هرکدام حرکت فکری و سیاسی حساب‌شده‌ای، در راستای رسیدن به خواسته‌‌های دموکراسی، عدالت و آزادی بود تا با همفکران خود «اتحادیه میهنی کردستان» عراق را بنیاد نهاد. او حتی پس از تشکیل اتحادیه میهنی، بازخوانی اندیشه سیاسی خود و حزب تحت رهبری‌اش را ادامه داد و به تدریج از چپ رادیکال متمایل به مائوییسم، به جهان فکری سوسیالیسم و در نهایت سوسیال‌دموکرات روی آورد. او باوجود تمامی تحجرهای حزبی سیاسیون عراقی، با سیر منطقی اندیشه خود، آگاهانه و با شجاعت تمام، برای حال و آینده مردم کُرد روشن ساخت که تحزب از هر نوع آن جز با پذیرش پلورالیسم و... به محض دریافت قدرت براساس ایدئولوژی، خود به سوی تمامیت‌خواهی و توتالیتاریسم و استبداد پیش خواهد رفت و به نتیجه‌ای دلخواه نخواهد رسید و نیز پس از سال‌ها تبلیغ و تعلیم حرکت چپ، همچون روشنگری جهانی که در چارچوب اندیشه‌‌های قالبی نمی‌گنجید برای مردم و ملت خود ناتوانی تئوری‌گرایی و پوشالی‌بودن تحول کتابی را آشکار و حاصل تجربه سیاسی، علمی و فکری خود را به‌عنوان نخستین‌رییس‌جمهور کرد در جهان و در تاریخ دموکراسی عملی کرد. جلال طالبانی؛ شخصیتی ویژه در سیاست و کیاست بود که با همه سیاستمداران خاورمیانه متفاوت بود. شخصیتی مبارز که سال‌ها فرماندهی جنگ‌های پارتیزانی پیشمرگان کرد را در جنگ‌های نامنظم کوهستانی به عهده داشت و در امر نظامی سختی‌ها دیده و اندیشورانه با شکست و پیروزی درآمیخته و سخن‌ها برای گفتن داشت و به‌سادگی بر صدر سفره قدرت جا نگرفته بود، همراه با زخم و زجر مقابله نظامی، قریب نیم‌قرن با فعالیت‌های مدنی و مبارزه برای دستیابی به آزادی و دموکراسی در جامعه شهری و روستایی، تلاش سیاسی و فرهنگی داشت و حزب خود را از توده مردم فراهم آورد. بر اساس همین اندیشه پویا، زمانی‌که به ریاست‌جمهوری عراق رسید با اینکه بیش از نیم‌قرن در مسیر عصبیت ناسیونالیسم کردی زندگی خود را بذل کرد، اما به‌هنگام تصدی، منافع عمومی مردم عراق را بر سود و سودای دسته‌ای و گروهی و قومی ترجیح داد. او رییس‌جمهوری بود که طی هشت‌سال تصدی این مقام، حتی یک‌حکم قضایی اعدام را که مخالف تعهدات بین‌المللی او و خارج از حوزه ریاست‌جمهوری بود، تنفیذ نکرد. حتی امضای حکم صدام را به نوری المالکی نخست‌وزیر خود واگذار کرد. زندگانی سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و... هیچ شخصیتی در جهان خالی از نقد نیست اما جلال طالبانی برای کرد، کردستان، خاورمیانه و جهان امروز یک‌شانس و یک‌فرصت بود، اکنون، او پس از سپری‌کردن یک‌دوره بیماری و نقاهت، به «سلیمانیه» بازگشته است؛ و چشم به آینده کردستان و عراق و جهان دارد. با اکثریت آرای پارلمان عراق، یار و همسنگر و همراه او فواد معصوم اورامی از حزب «اتحادیه میهنی» کردستان عراق به‌عنوان دومین رییس‌جمهور کرد عراق برگزیده شده است؛ با همان خاستگاه فکری و تربیتی پدرش، استاد ملامحمد معصوم از علمای طرازاول کردستان در شهر «کویه» از اهالی سرزمین «اورامان» زیستگاه کهن آیین ایرانیان و مرکز نقشبندیان مجددی و همراهان تاریخی و همزبان زنگنه‌ها. وی در علوم اسلامی صاحب اجتهاد است و تحصیلات عالیه خود را در دانشگاه «جامع الازهر» مصر تا پایان مقطع دکترا در رشته فلسفه اسلامی به پایان برده است. گویا؛ پایان‌نامه دکترای او درباره «اخوان‌الصفا» است، سال‌ها در حزب شیوعی «کمونیسم» عضو فعال و از پیشروان بوده و در بنیانگذاری «اتحادیه میهنی» کردستان با جلال طالبانی همراه و همقدم شده و بالطبع شخصیتی سوسیال‌دموکرات و در سیاست پیرو او خواهد بود، باید ماند و دید تا او در دوره تصدی خود برای کرد و کردستان و عراق و جهان، چه کارنامه‌ای بر جای خواهد گذاشت؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.