|

بیماری «مام‌جلال» خیزش «داعش»

خالد توکلی

در ماه‌های اخیر بنیادگرایی و افراط و به تبع آن خشونت و آوارگی بخش بزرگی از جمعیت و جغرافیای خاورمیانه از عراق و سوریه گرفته تا مرزهای لبنان را فراگرفته و موجی از نگرانی و تشویش را در میان مردمانی که حتی از کانون بحران دور هستند، ایجاد کرده است. گفت‌وگوها و بحث‌های فراوانی شنیده می‌شود که ریشه این خشونت‌ها به کجا می‌رسد و راه علاج آن چیست. بررسی ریشه‌های اوضاع خاورمیانه از حوصله یک یا چندیادداشت کوتاه خارج است، در این نوشتار کوتاه صرفا و به طور اجمالی به این نکته که نقش مام‌جلال در این میان چگونه می‌توانست باشد، پرداخته می‌شود. بسیاری از کسانی که «مام‌جلال» را از نزدیک می‌شناسند، بر این باورند که یکی از ویژگی‌های برجسته ایشان، توانایی رایزنی برای حل مساله و مهار بحران است؛ چه آن‌زمان که صرفا دبیرکل اتحادیه میهنی کردستان بود و چه آنگاه که نقش ریاست‌جمهوری عراق را نیز به دست آورد به‌خوبی نشان داد در حل‌وفصل اختلافات میان گروه‌های متخاصم و برقراری صلح، مهارت خاصی دارد. احتمالا وجود این ویژگی بود که موجب شد در تقسیم‌بندی قدرت در عراق پس از صدام، مقام ریاست‌جمهوری را به کردها واگذار کردند یا در واقع باید گفت این پست به شخص مام‌جلال واگذار شد و اگر ایشان با آن ویژگی حضور نداشتند، اوضاع عراق و سهم کردها از تقسیم قدرت به‌گونه‌ای دیگر رقم می‌خورد. همچنان‌که پس از بیماری، این اتفاق روی داد و وضعیت سیاسی عراق و مبانی تقسیم قدرت دچار بحران و دگرگونی عمیقی شد و گروه‌های مختلف چندان به آن توافقات پایبند نماندند. از این‌رو؛ شاید بتوان نظام سیاسی عراق پس از صدام را به دودوره‌ قبل و بعد از بیماری «مام‌جلال» تقسیم کرد. ایشان در سخت‌ترین شرایط بر مسند ریاست‌جمهوری قرار گرفت و با مشکلاتی چون حضور نیروهای خارجی، اختلاف بر سر چگونگی تقسیم قدرت، وجود نیروهای شبه‌نظامی عشایر عرب شیعه و سنی، محاکمه سران بعث و به طور کلی مشکلات خاص دوران تاسیس یک حکومت دست به گریبان بود. اگر وجود و حضور فعال مام‌جلال به عنوان رییس‌جمهور عراق نبود، به احتمال قوی درگیری‌ها و تعارضاتی که اکنون در عراق ناامنی آفریده، حکومت عراق را در ضعیف‌ترین موقعیت خود قرار داده، گروهی افراطی مانند «داعش» شکل گرفته و خسارات فراوان جانی و مالی به بار آورده و کشور عراق را به‌گونه‌ای خونبار در آستانه فروپاشی قرار داده است؛ بسیار پیش‌تر اتفاق می‌افتاد. البته در دوران ریاست‌جمهوری مام‌جلال نیز اختلافات و درگیری‌های مختلفی روی داد اما وی نقش عمده‌ای در کاهش هزینه اختلافات داشت و آنها را با استفاده از شگرد و ویژگی خاص خود مدیریت می‌کرد. در واقع پس از بیماری و بستری‌شدن ایشان بود که در این حد، سرعت و شدت اختلافات، افزایش چشمگیری یافت و زمینه برای ظهور و رشد گروهی چون «داعش» فراهم شد که مناطق وسیعی از عراق را در اختیار دارد، از منابع نفتی استفاده می‌کند و آن را حتی به فروش می‌رساند، به‌طور روزافزون مناطق تحت‌نفوذ خود را گسترش می‌دهد و هزاران‌نفر از مردم عادی را قتل‌عام کرده و تاکنون نیرویی موفق به مهار جدی آنان نشده است. «مام‌‌جلال» در کسوت دبیرکل «اتحادیه‌ میهنی» نیز تا حد زیادی، بیش از 50سال از توانایی مهار بحران خویش استفاده کرد. سال‌های مدید و در مقابل بحران‌های شدید، «اتحادیه‌ میهنی» را که از گروه‌های مختلف تشکیل شده بود و رقیبان و مخالفان بسیار سرسختی داشت، همچنان سرپا نگه داشت و مشکلات عدیده‌ای را پشت‌سر نهاد تا در نهایت به‌عنوان یکی از احزاب اصلی کردستان و عراق که رییس‌جمهور عراق را برمی‌گزیند، مطرح شود و خود به ریاست‌جمهوری برسد و کارنامه موفقی را به نمایش بگذارد. اگرچه پس از بیماری ایشان، «اتحادیه‌ میهنی» اندکی ضعیف شده، اما میراثی از کادرهای باتجربه و ساختار حزبی قدرتمندی از خود برجای گذاشته است که به‌سادگی از گزند روزگار آسیب نمی‌بیند و می‌تواند در روند تحولات کردستان، عراق و منطقه نقش موثری داشته باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.