عراق؛ پس از بازگشت «جلال»
منیر حضوری
بازگشت جلال طالبانی چه میزان در حل بحران عراق میتواند تاثیرگذار باشد در حالیکه در شرایط فعلی برخی طالبانی را به عنوان یک مهره بسیار موثر و میانجی میان جناحهای متخاصم کرد، سنی و شیعیان معرفی میکنند؟ اما باید در نظر گرفت برای حل بحران عراق گروههای مختلف باید به بازبینی سیاستهای خود پرداخته و اختلافات قومی و فرقهای میان خود را کنار بگذارند. هنگامی که کمتر از دوسال پیش طالبانی بیمار، عراق را ترک میکرد شاید تصور نمیکرد چهره کشورش نیز تا این حد بیمار شود. امروز پس از 19ماه جلال طالبانی؛ رییسجمهور سابق عراق در حالی به عراق بازگشت که کشورش را بحرانی و در آستانه تجزیه دید؛ شیعیانی که قصد تشکیل دولت ملی دارند، کردهایی که قصد استقلال و جهادگران شورشیای که قصد تشکیل دولت اسلامی را دارند. با رشد فعالیت گروهک تروریستی داعش در این کشور، تنشها میان نوری مالکی و مسعود بارزانی افزایش یافت. مالکی کردها را به تضعیف وحدت ملی با سوءاستفاده از تهاجم داعش و آمادهکردن شرایط برای ماندگاری تروریستها در اربیل متهم کرد. بارزانی نیز دولت شیعه تحت سلطه نخستوزیر نوری مالکی را مسبب افزایش تنشهای فرقهای و متزلزلشدن
ارتش عراق دانست. در این میان تلاش نخستوزیر برای ابقا در قدرت، اختلافات درونی گروههای شیعه و ادامه جنگ داعش فرصت جدیدی را برای کردها فراهم کرد. آنها که از مدتها پیش خواهان کنارهگیری نوری مالکی بودند، با قدرتگیری داعش بیان کردند عراق وارد مرحله جدیدی شده است. اقلیت کرد که بیش از 20درصد جمعیت این کشور را تشکیل میدهند، نسبت به ضعف قدرت و عقبنشینی نیروهای مرکزی در برابر حمله شبهنظامیان جهادی عکسالعمل نشان داده، در مقابل داعش مقاومت کرده و موجب عقبنشینی نیروهای جهادی از مناطق مهمی مثل شهر نفتخیز کرکوک شدند. آنها توانستند کنترل زمینهای نفتی این منطقه را به دست گیرند و در نتیجه خواهان تشکیل دولت مستقل و خودمختار از بغداد شدند. مسعود بارزانی، رییس دولت اقلیم کردستان اظهار کرد در نظر دارد ظرف چندماه آینده همهپرسی استقلال برگزار کند. فوادحسین، رییس دفتر وی نیز تاکید کرد «امروز، عراق، دیگر عراق واحد نیست». تا به امروز درگیریهای زیادی میان نیروهای کرد و داعش صورت گرفته است. اقدامات داعش نشان داده این گروهک کردها را هم راحت نمیگذارد. بهاینترتیب ظهور داعش، عراق را با بحران کمسابقهای روبهرو کرده است.
برای برقراری دولت اسلامی، گروهک داعش تلاش میکند چاههای نفت و مناطق استراتژیک عراق را تسخیر کند. این نظامیان جهادی که حرکت خود را از شرق سوریه آغاز کردهاند و به غرب عراق گسترش دادهاند تاکنون به موفقیتهایی دست یافتهاند که از آن جمله میتوان به کنترل برخی از میدانهای نفتی و سد موصل اشاره کرد. بنا بر آمار سازمانملل تاکنون در نتیجه اقدامات این گروهک هزاراننفر از غیرنظامیان کشته و بیش از 600هزارنفر بیخانمان شدهاند. با بازگشت جلال طالبانی به این کشور و ریاستجمهوری فواد معصوم این سوال مطرح میشود که رهبر اتحادیه میهنی کردستان عراق تا چه حد میتواند بر حل بحران عراق تاثیرگذار باشد و آرامش را به این کشور بازگرداند؟ نخستین مساله پیشروی او متقاعدکردن کردها برای باقیماندن به عنوان بخشی از دولت مرکزی است؛ کردهایی که از سیاستهای مالکی و ضعف ارتش خسته شدهاند و تنها راه چاره را در ایجاد یک کشور مستقل میبینند. هرچند هنوز بغداد کنترل بخش عمدهای از ثروت نفتی عراق را در دست دارد، اما کردها کنترل حدود 220هزاربشکه نفت در روز را در دست گرفتهاند. با توجه به استقبال ترکیه از این مساله متوجه اهمیت این موضوع
میشویم. اما مساله عراق صرفا در اقدام به فروش نفت بدون نیاز به تایید بغداد و برنامهریزی برای برگزاری همهپرسی استقلال از سوی کردها خلاصه نمیشود. مورد دیگر اعراب سنی هستند که مخالفتهایی را با حکومت شیعه دارند. سنیها خشم خود را در برابر دولت شیعه تحت سلطه مالکی نشان دادهاند. آنها در حالی که نیروهای دولت را ضعیف و به همریخته میدانند، اظهار میکنند مالکی با ضعف در سیاستها بهجای کمک به تامین امنیت، بیشتر تنشهای فرقهای را تشدید کرده است. بهاینترتیب این مسایل امکان همگرایی و اعتماد میان هرسه گروه اصلی در عراق یعنی کردها، سنیها و شیعیان را به حداقل خود رسانده است. در این میان رییسجمهور جدید، فواد معصوم سیاستمداری کرد و حامی طالبانی است که بالاخره جناحهای مختلف در خصوص آن به توافق رسیدند و توسط مجلس انتخاب شده است. وی با شیعیان و سنیهای عراق روابط خوبی دارد، در اولین سخنان خود از طالبانی حمایت و بر همکاری با گروههای مختلف تاکید کرده است. طالبانی نیز روابط مناسبی را با او، شیعیان و سنیها داشته و در گذشته چندینمرتبه به میانجیگری بین گروههای مختلف پرداخته است. از وی به عنوان حامی تمامیت ارضی
عراق و عامل وحدت تمام نیروهای سیاسی عراق یاد میشود. او نشان داده که نقش مهمی در میانجیگری میان جناحهای رقیب عراقی داشته است و سعی کرده تا همچنان این نقش را ایفا کند. وی در پیامی به مناسبت عید فطر از رهبران گروههای سیاسی خواست منافع عراق را بر منافع شخصی و گروهی برای اتمام روند تشکیل دولت ترجیح دهند. طالبانی ابراز امیدواری کرد ملت عراق این مرحله را با حفظ وحدت پشتسر بگذارد تا بتوانند در برابر تروریستها ایستادگی و تجربه دموکراسی را حفظ کنند. بهاینترتیب بازگشت طالبانی به عراق مصادف با بحبوحه بحران است. این کشور درگیر یک جنگ داخلی شده و مشکلات گروههای سیاسی -اجتماعی آن نیز به اوج خود رسیده است. با نگاهی به تاریخ عراق متوجه میشویم در این کشور از مدتها قبل درگیریهای فرقهای وجود داشته و این مساله موضوع جدیدی نیست. در شرایط امروز اختلاف میان شیعیان، گروههای سنی و کرد خطر تجزیه این کشور را افزایش داده است. علاوه بر این، افزایش اختلاف میان این گروهها نیز مشکل را دوچندان کرده است. در این بین توافق میان نیروهای سیاسی کرد یعنی حزب دموکرات و اتحادیه میهنی، توافق در درون سنیها، شیعیان و همچنین توافق
میان هر سهگروه برای وحدتنظر در تشکیل دولت ملی ضروری است. هرجومرج، دوری از یکپارچگی و توجه به تجزیه عراق یکی از تهدیدات مهم برای این کشور است که بر مناسبات منطقهای و بینالمللی تاثیرگذار خواهد بود و فرصت را برای تشکیل دولت اسلامی داعش فراهم میکند. هرچند نقش کردها در کمک به دولت مرکزی جهت مقابله با چالش کنونی کلیدی بوده است، اما کردستان را نباید یک ناحیه مجزا دانست. یک عراق متحد، برتر از یک کشور تجزیهشده است. از تهدیدات کنونی که نتیجه ضعف عراق است، میتوان به جسورشدن شبهنظامیان در اقدامات خود، رشد اندیشههای بنیادگرایی و رشد تروریسم در سایر نقاط منطقه و جهان اشاره کرد. در این شرایط آنچه از همه مهمتر است، اتحاد میان عراقیها است. اما برای حل بحران بغداد و بهبود روابط درونی گروهها نمیتوان تاکید کرد طالبانی تاثیر شگرفی در این روند بر جای میگذارد چراکه برای ایجاد دولت و کاهش تنش میان کردها، سنیها و شیعیان راه طولانیای در پیش است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.