|

نگاهي به کتاب «در ستايش عشق»

درباره توضيح‌ناپذيري عشق

علی سالم

جنبش روانکاوي در ابتداي قرن بيستم مفهوم عشق را به‌صورتي بي‌سابقه بي‌اعتبار کرد. روانکاوي توانست‌ هاله‌هاي تاريخي، تمدني و فرهنگي حول اين واژه را پاک کرده و از عشق تقدس‌زدايي کند. اين رويکرد ادامه‌دهنده بخشي از سنت فلسفه کلاسيک بود که همواره با بدبيني به عشق نگاه مي‌کرد. روانکاوي، ريشه احساسي به نام عشق را داراي بعدي کاملا جنسي مي‌دانست. اما اين همه ماجرا نبود. در دهه 1970 «لاکان» تز شوکه‌کننده خود را مطرح کرد. «رابطه جنسي وجود ندارد». «در رابطه جنسي هر فرد به ميزان زيادي تنهاست. بالطبع بدن ديگري بايد در ميان باشد اما سرانجام، لذت همواره لذت شما خواهد بود. رابطه جنسي جدا مي‌کند. متحد نمي‌کند. اين واقعيت که برهنه‌ايد و ديگري را مي‌فشاريد نوعي تصوير متعلق به عرصه نظم خيالي است. واقعيت آن لذتي است که شما را به دوردست‌ها و بسيار دور از ديگري مي‌برد». (در ستايش عشق، صفحه 23) از نظر لاکان عشق مازادي است که جايگزين فقدان رابطه جنسي مي‌شود. لاکان نمي‌گويد عشق سرپوشي بر روابط جنسي است او مي‌گويد رابطه جنسي اصلا وجود ندارد. چيزي به نام تفاهم و هماهنگي در رابطه جنسي نداريم و عشق همواره براي جبران فقداني که ناشي از عدم‌امکان آن رابطه است به‌صورت متمم به معادله وارد مي‌شود. آن چيزي که من در چشم‌هاي تو مي‌بينم و در چشم‌هاي ديگران نمي‌بينم، نمي‌دانم چيست، نمي‌توانم توضيحش بدهم، عشق همان حرف به‌زبان‌نيامدني است. همان مکث، وقفه، گسست، ‌عدم‌تعين و گشودگي روبه‌آينده است. اتفاق توضيح‌ناپذير است. در عشق فرد به فراسوي خويش، به فراسوي خودشيفتگي پا مي‌گذارد. «در رابطه جنسي، آدمي ‌از طريق وساطت ديگري با خود رابطه دارد. ديگري شما را در راه کشف حقيقت لذت ياري مي‌کند. برعکس در عشق، وساطت ديگري في‌نفسه کافي است. ماهيت مواجهه عاشقانه همين است. آدمي‌ مي‌کوشد ديگري را از آن خود کند و او را وادار کند همانگونه که هست براي او باشد. عشق آن چيزي است که قوه تخيل به‌‌کار مي‌گيرد تا تهي‌بودگي ايجادشده به‌وسيله رابطه جنسي را پر کند. رابطه جنسي هرچقدر هم باشکوه باشد، به نوعي پوچي و تهي‌بودگي مي‌انجامد.» وفاداري به زخم عشق در زمان اعلام مرگ همه حقيقت‌هاي کلي در دوران «پساايدئولوژيک» فرهنگ سرمايه‌داري پيروز و متاخر عصر «پايان»، پايان تاريخ، پايان انقلاب، پايان مبارزه، پايان آغاز و انواع و اقسام پايان‌هاي ديگر، در دوره پناه‌بردن بيشتروبيشتر به حوزه خصوصي و حريم امن خانواده، خلاقيت‌هاي فرهنگي ناب، بوديسم، عرفان شرقي، يوگا و انبوهي از ديگر کالاهاي بنجل صنعت مد و فرهنگ، همراه با چرخه بي‌پايان تخطي‌ و گناه در گوش‌دادن به فرمان سوپر اگو و خلق انواع شکل‌هاي سادومازوخيستي رابطه جنسي و تاويل زيبايي‌شناسانه و سوبژکتيو ماجرا‌جويي‌هاي جنسي به‌عنوان تنها کنش راديکال ممکن در عصر «پساسياسي»، آلن بديو از زنده‌شدن دوباره عشق و پيوند آن با ديگر حقيقت‌هاي کلي همچون انقلاب و ايده کمونيسم حرف مي‌زند. کتاب کم‌حجم و خوشخوان «در ستايش عشق» که مي‌توانست ترجمه فارسي روان‌تري داشته باشد در اصل مصاحبه‌اي است که نيکلاس ترونگ در حاشيه فستيوال آوينيون با بديو انجام داده است. بديو را «فيلسوف حقيقت» و بزرگ‌ترين فيلسوف زنده فرانسه مي‌دانند، يک متفکر راديکال، يک فعال سياسي که همراهي خود را با جنبش‌هاي مردمي‌ هميشه با صدايي بلند اعلام کرده، يک نمايشنامه‌نويس و اين‌بار يک بديوي عاشق. او عشق را در معرض تهديدي جدي مي‌بيند و کتاب را با اين شعر آرتور رمبو آغاز مي‌کند: «بايد عشق را از نو در برابر ديکتاتوري امنيت و عافيت ابداع کرد.» حقيقت، حقيقتي که از طريق دانش يا معرفت نمي‌توان درک کرد و فقط در زمان رخداد، آشکار و به‌سرعت ناپديد مي‌شود. او گسست از يک وضعيت قبلي مثل آنچه در انقلاب اتفاق مي‌افتد را «رخداد» مي‌نامد. وقوع رخداد و آشکارشدن حقيقت در چهار عرصه رخ مي‌دهد: عشق، سياست، هنر و علم. در هنر خلق يک اثر خلاقانه يا شروع يک ژانر هنري جديد و در علم اختراع يا اکتشافي شبيه کشف گاليله رخداد محسوب مي‌شوند. بديو آفت دنياي امروز را تبديل سياست به مديريت، علم به تکنولوژي، آفرينش‌هاي هنري به فرهنگ و عشق به رابطه جنسي مي‌داند. رخداد، نقطه تسليم‌ناپذير وضعيت است زيرا هم جزيي از وضعيت است و هم چيزي اضافه بر آن. رخداد مازادي است که به آن مي‌نگريم اما آن را نمي‌بينيم، به محض پيدايي، ناپديد مي‌شود. آنچه از «رخداد» در يک «وضعيت» باقي مي‌ماند، ردپاها و وفاداري‌هاي ذهني به آن است. علاوه بر روانکاوي، نگاه ديگري که به عشق لطمه مي‌زند اعتقاد به وحدت و يکي‌شدن عاشق و معشوق است که از سنت عرفاني عشق نشأت گرفته است. از نظر بديو عشق صحنه‌اي است که در آن نمايش «دو» اتفاق مي‌افتد؛ نمايشي که در آن دو تن با همه تفاوت و شکاف، جهاني مشترک مي‌سازند. بديو مبتلاشدن به عشق را از مقوله انقلاب و مقاومت و چشم‌دوختن به رويايي مي‌داند که خاطره سعادت ازچنگ‌گريخته گذشتگان را وعده مي‌دهد. «عشق، رقص بدن‌ها و زبان‌هاست. عشق، سرخ و همرنگ خون است. عشق، عرصه خطر و اهل افراط و تفريط است و نسبتي با ميانه‌روي ندارد.» «امروزه يگانه راه برخورداري از يک رابطه پرشور و ارضا‌کننده، خيره‌شدن دو طرف در چشم‌هاي يکديگر و فراموش‌کردن جهان اطرافشان نيست، بلکه آنها بايد در حالي که دست در دست هم دارند همراه هم به بيرون، به نقطه‌اي ثالث بنگرند؛ همان آرماني که برايش مي‌جنگند.» عشق: امر حادث «اگر در فلان ميهماني تو را نمي‌ديدم، اگر آن روز اتفاقي به تماشاي تئاتر نرفته بوديم، اگر آن روز صبح زود همزمان با طلوع خورشيد به چشم‌هاي تو خيره نمي‌شدم اکنون اينچنين از پاي درنيامده بودم.» به همين راحتي. اتفاقي کاملا شانسي و عجيب‌وغريب، رخدادي ناگهاني و حادث که همچون صاعقه سوژه را به دو بخش تقسيم مي‌کند و به حيات سوژه زخم مي‌زند. درست مخالف اين نظر: «آن چيزي که در نگاه اول عشق مي‌ناميم غالبا سوء‌تفاهم و اشتباهي بيش نيست. انسان متمدن در درجه اول بايد بتواند روابطش را «مديريت» کند.» عشق عرصه قمار و راه‌رفتن بر لبه پرتگاهي عميق و ابراز عشق شبيه پرتاب تاس است و به شکست يا پيروزي ختم مي‌شود. بعد از مواجهه عاشقانه و در صورت پيروزي، تکرار به‌مثابه امري خلاق اتفاق مي‌افتد. هربار که به تو ابراز عشق مي‌کنم يا شعري يا نامه‌اي برايت مي‌فرستم با تجربه‌اي نو مواجه مي‌شوم. تکرار نه امري کسل‌کننده و نشانه غيبت که نشانه فوران زندگي است. درست همانطور که خدا هرروز صبح به خورشيد مي‌گويد يک‌بار ديگر طلوع کن.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.