|

اردوغان- اوغلو و دگردیسی در جمهوریت ترکیه‌ای

جواد قربانی‌آتانی . کارشناس ترکیه

از سال ۲۰۰۱ میلادی که حزب عدالت و توسعه در ترکیه تاسیس شد و به مرور عمده ارکان قدرت در ترکیه را قبضه کرد، چهره سیاسی این کشور تغییرات بسیاری را به خود دیده است. این تغییرات به‌حدی است که می‌توان گفت ترکیه امروزی بسیار متفاوت از آن چیزی است که تا آغاز قرن بیست‌ویکم بود. اما این پایان ماجرا نیست و به‌نظر می‌رسد، تغییرات همچنان ادامه دارد. ازجمله مهم‌ترین این تغییرات نیز دگرگونی مسیری است که اشخاص برای ورود به کاخ ریاست‌جمهوری ترکیه باید طی می‌کرده‌اند. اگر تا پیش از این، پارلمان ترکیه معین می‌کرد که چه‌کسی رییس دولت ترکیه خواهد شد، رجب طیب اردوغان و حزب عدالت و توسعه، این مسیر را به‌گونه‌ای تغییر داده‌اند که با اتکا به آرای عمومی رییس‌جمهور تعیین شود تا اردوغان به‌عنوان اولین رییس‌جمهوری که با رای مستقیم مردم انتخاب می‌شود، سوگند یاد کند. این اتفاق اگرچه خود بسیار مهم است اما آنطور که از شواهد برمی‌آید، پیش‌درآمدی است بر تحولاتی بسیار مهم‌تر. از جمله مهم‌ترین این شواهد می‌توان از جایگزینی احمد داووداوغلو، وزیرخارجه کنونی ترکیه، به‌جای اردوغان یاد کرد. او که اکنون به‌عنوان جانشین اردوغان در مسند ریاست حزب عدالت و توسعه انتخاب شده است، طبیعتا با توجه به ‌دردست‌داشتن اکثریت کرسی‌های مجلس توسط اعضای این حزب، نخست‌وزیر آتی ترکیه نیز خواهد بود. اما چرا داوود‌اوغلو؟ مهم‌ترین عاملی که باعث شده است تا داووداوغلو به این سطح ارتقا یابد را می‌توان حمایت اردوغان از وی دانست. درواقع با توجه به شخصیت کاریزماتیک اردوغان در حزب عدالت و توسعه و به‌تبع آن قدرت و نفوذ فراوانش در این حزب، حمایت یا عدم حمایتش از یکی از اعضا می‌تواند عاملی مهم در تعیین سرنوشت سیاسی این شخص باشد. اما آنچه که موجب چنین حمایتی می‌شود را شاید بتوان بهتر از هرچیزی در مقایسه میان داووداوغلو و عبدالله گل، رییس‌جمهور پیشین ترکیه، متوجه شد. داووداوغلو که از آغاز قدرت‌گیری حزب عدالت و توسعه در کنار اردوغان و عبدالله گل بوده و طی این سال‌ها از مهم‌ترین و موثر‌ترین مشاوران این دو در سیاست خارجی بوده است، از سال ۲۰۰۹ راسا تصدی وزارت خارجه ترکیه را برعهده گرفت. دولت ترکیه در زمان جنگ سرد به‌مثابه «دولتی حاشیه‌ای» در سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) فعالیت می‌کرد، درواقع دولتی در پیرامون که از مرکز محافظت می‌کرد. این مساله همواره موجب نارضایتی سیاستمداران ترک بوده است. اما از زمانی که تیم اردوغان قدرت را در دست گرفت و با تئوریسینی داووداوغلو تلاش شد تا این وضعیت تغییری بنیادین یابد. داووداوغلو با تئوری نگاه به خاورمیانه و استفاده از ابزار نرم در سیاست خارجی تلاش کرد تا در عوض تلاش‌های نه‌چندان مثمرثمر برای ورود به اتحادیه اروپا جایگاه ترکیه را در مناسبات خاورمیانه در درجه اول، کشورهای اسلامی در درجه دوم و کلا شرق، تحکیم ببخشد. بنابراین تیم اردوغان تلاش بسیاری کرد که علاوه بر تحکیم روابط با کشورهای همسایه و سایر کشورهای اسلامی، اذهان عمومی مسلمانان را به سمت خود معطوف کند. اما این امری نبود که به‌سادگی اتفاق بیافتد. زیرا سیاستمداران سکولار ترکیه همواره به روابط با شرق و کشورهای اسلامی به دیده بدبینی نگریسته و بنابراین تلاش زیادی در این جهت صورت نداده بودند. از این‌رو زمانی که استراتژی کلان دولت ترکیه در حال تغییر بود، این‌دست سیاسیون و نهادهای حامی جمهوری سنتی ترکیه، سد محکمی در برابر سیاست‌های جدید بودند. از این‌رو حزب عدالت و توسعه نیاز داشت در برابر قدرت سخت و فائقه سیاستمداران و نهادهای سکولار، پایگاه قدرتی برای خود دست‌وپا کند. بنابراین به سمت جلب حداکثری افکار عمومی گرایش پیدا کرد. آنچه که طی دهه‌ گذشته، به نیرویی انباشته و می‌توان گفت رو‌به انفجار در ترکیه بدل شده بود، اعتقادات ایدئولوژیک و مذهبی در این کشور بوده است. تیم اردوغان با درک صحیح این واقعیت به تخلیه تدریجی این انباشتگی و به تبع آن بهره‌برداری از نیرویی که آزاد می‌کرد، دست زدند. آن‌ها به شکلی خزنده، درهای صلب سکولاریسم ترکیه را باز کردند و آن عقایدی که در دهه‌های گذشته مذموم و ممنوع بود، راهی برای نمود در جامعه ترکیه پیدا کرد. بنابراین پایگاه قدرت حکومت ترکیه از نهادهای پاسدار جمهوریت به اکثریت مسلمان جامعه ترکیه و نیروهای آزادشده آن منتقل شد. چنین تغییر بزرگی می‌طلبیده است که تا حد امکان حکومت اردوغان و تیمش به برنامه‌ها، سیاستگذاری‌ها و قوانینی که در پارلمان تصویب می‌شده است، صبغه مذهبی بدهند. در این بین داووداوغلو علاوه بر آنکه تئوریسن سیاست خارجی بوده، در میان سایر سیاستمداران برجسته حزب عدالت و توسعه، جزو پیشروان این حرکت و رفع قوانین محدودیت‌زا برای مذهب و باورهای مذهبی بوده است. اما چنین نیز نبوده است که تیم اردوغان بتواند بدون هیچ مقاومتی برنامه‌های خود را به اجرا بگذارد. علاوه بر مخالفت‌های نهادی چه از جانب ارتش، قوه‌قضاییه، احزاب و سایر نهاد‌ها، مقاومت‌های جدی اجتماعی نیز در برابر این برنامه‌ها صورت گرفته که از جدی‌ترینش تظاهرات و ناآرامی‌های یک‌سال گذشته بوده است. برای مقابله با این سد‌ها، به‌نظر می‌رسد اردوغان و حزبش هر چه بیشتر به سمت قبضه‌کردن قدرت و گسترش آن به تمام ارکان دولت ترکیه گرایش پیدا کرده‌اند. در این راستا نیز همواره داووداوغلو حامی بی‌قیدوشرط اردوغان بوده و حتی گفته می‌شود بسیاری از این طرح‌ها و تمهیدات به وسیله وی به اردوغان مشاوره یا حتی دیکته شده است. اما در مقابل عبدالله گل شخصیتی جامع‌الاطراف و دگرگونه نسبت به داووداغلو داشته است. اهمیت گل در این موقعیت حساس این است که همواره از او به‌عنوان رهبر آتی حزب عدالت و توسعه یاد می‌شده است. اما اکنون اتفاق دیگری افتاده است. او از آغاز قدرت‌گیری حزب عدالت و توسعه از رئوس این حزب و در راس قدرت بوده است. او اولین نخست‌وزیری بود که از جانب حزب معرفی شد و پس از آنکه جایش را به اردوغان داد، تا هم‌اکنون رییس‌جمهور این کشور بوده است. اما او همواره سعی کرده است که برخلاف اردوغان چهره‌ای میانه‌رو از خود به نمایش بگذارد. حتی در مواقعی که اردوغان به سختی به ارکان قدیمی جمهوریت ترکیه و نهادهای پاسدار آن حمله می‌کرد، او چندان از خود همراهی نشان نمی‌داد و در مواردی تلویحا و حتی صریحا از اردوغان انتقاد کرده است؛ از جمله در مورد برخورد خشن نیروهای پلیس با معترضان در سال گذشته یا در مورد فسادی که سال گذشته در ترکیه رو شد، وی تلاش نکرد همچون اردوغان دست حزب و اعضایش را به هر شکلی بشوید. بنابراین عبدالله گل شخصیتی میانه‌رو و بسیار منعطف‌تر از داووداوغلو است. همین امر این را به ذهن متبادر می‌کند که، سیاست ترکیه بستر تغییرات بیشتر و احتمالا بسیار مهم‌تری در سال‌های پیش رو خواهد بود. اکنون دیگر عبدالله گلی وجود ندارد که بخواهد نقش ترمز را در برابر برنامه‌های جاه‌طلبانه و بلندپروزانه اردوغان و حزب عدالت و توسعه بازی کند. اکنون بر مسند نخست‌وزیری ترکیه کسی تکیه می‌زند که احتمالا از اردوغان نیز تندرو‌تر، جاه‌طلب‌تر و بلندپرواز‌تر است. آنچه که این فرصت را به اردوغان خواهد داد تا با کمک کابینه و پارلمان تلاش کند، جایگاه ریاست‌جمهوری را از مسند تشریفاتی امروزینش به پستی موثر و قدرتمند تبدیل کند. شاید الگوی مد نظر اردوغان نظام سیاسی فرانسه باشد، اما آنچه که در سر دارد، بسیار متفاوت از آن است؛ ‌او جمهوریت ترکیه‌ای را نشانه رفته است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.