نکاتی درباره آلبوم موسیقی «گشایش»
روایت گروهی چند موسیقیدان جوان
هادی میلانلو
وقتی آلبوم موسیقی «گشایش» به دستم رسید، نخستین سوالم این بود که این اثر محصول چه نوع موسیقیایاست؟ روشنتر بگویم، تولد این اثر، ماحصل تبلور کدام مکتب موسیقی ایرانی است؟ «گشایش» در دفترچه همراه آن بهعنوان اثری در چارچوب «نوع کلاسیک موسیقی دستگاهی ایرانی» معرفی شده است. این عبارت، اگرچه احتمالا برای مخاطب ناآشنا، یا کمترآشنا، در نگاه اول کمی سنگین بهنظر میرسد ولی دقیقا سبک موسیقایی گشایش را معرفی میکند. آنچه که در ادامه این نوشتار خواهید خواند به تبیین همین عبارت اختصاص خواهد داشت. اثبات اینکه چرا گشایش، یک اثر کلاسیک است بههیچرو کار سختی نیست. درواقع حتی میتوان از روی نگاهی مختصر به فهرست قطعات اجراشده، نوع موسیقی این اثر را حدس زد. گشایش با پیشدرآمد آغاز میشود و با رنگ خاتمه مییابد و در این بین به تناوب آواز، تصنیف و ضربی ارایه میکند. این طرح، در حقیقت بیانگر ساختار «سوییتی» گشایش است؛ ساختاری که در تمامی موسیقیهای کلاسیک در حوزه موسیقایی ایرانی-عربی-ترکی، که از مراکش آغاز میشود و تا تاجیکستان ادامه دارد، یافت میشود. اساسا یکی از تفاوتهای عمده موسیقی کلاسیک با موسیقیهای مردمپسند در
«جزییات» نهفته است. فقدان عنصر جزییات همان چیزی است که باعث میشود یک شنونده بهراحتی بتواند یک ترانه پاپ را بعد از دو، سهبار گوشدادن بهخاطر بسپارد و از دفعات بعد با خواننده همخوانی کند. اما موسیقی کلاسیک بخش مهمی از زیباییاش را مدیون وجود جزییات پرشمار است؛ جزییات در تکنیکهای اجرایی، ظرافتهای آهنگسازانه و بدهبستانهای بین خواننده و نوازنده هنگام اجرای آوازهای با متر آزاد. پرداختن به مساله جزییات یک اثر کلاسیک، میتواند راهگشای پاسخ به پرسشی مهم درباره آثاری همچون گشایش باشد؛ این پرسش تکراری که آیا چنین موسیقیای خلاقانه است یا نه؟ نو است یا تکراری؟ پاسخ به این سوال تا حد بسیار زیادی، چنانکه خواهیم دید، در گرو توجه به عنصر جزییات است. درواقع اگر فقط به کلیات آثار کلاسیک توجه کنیم، چه موسیقایی باشند و چه غیرموسیقایی، همه آنها مثل هم خواهند بود: همه سوییتها، همه خاتمکاریها، همه کاشیکاریها، همه آثار خوشنویسی و... . میشود این فهرست را تا دهها مورد کش داد و حتی از جغرافیای ایران و خاورمیانه هم فراتر رفت و در آخر هم به این نتیجه رسید که همه این موارد تکراری و غیرخلاقانهاند، همه آنها عین هم
هستند. به نظر میرسد مفهوم خلاقیت در موسیقیهای کلاسیک، در مقایسه با انواع غیرکلاسیک، کمی پیچیدهتر و دیریابتر است. گشایش درواقع این مفهوم دیریابتر از خلاقیت را بهخوبی ارایه میکند. خلاقیت کلاسیک آفرینش چیزی بیسابقه، غریب و غیرمنتظره نیست. خلاقیت کلاسیک، از آن نوع که گشایش ارایه میکند، آفرینش اثری جدید است با پایبندی به مجموعهای از قوانین و تکنیکهای ازپیشموجود که با کل کارگان همخوانی دارد. بهنظر میرسد، آفرینندگان اثر تا حدودی نسبتا زیاد رویکردی آگاهانه به این مفهوم دارند. بابک راحتی، سرپرست و آهنگساز گروه، در دفترچه اثر، رویکرد همنوازان اقبال به مقوله آفرینش و خلاقیت را در قالب استفاده از مفاهیم «بازخوانی» و «بازآفرینی» اینطور توصیف کرده است: «دومقوله «بازخوانی» آثارقدما و «بازآفرینی» در این سبک به معنای دوام و بقای این آثار است. هدف از «بازخوانی» حفظ و دوام سبکی خاص از فرهنگ موسیقایی و «بازآفرینی» در پی پویایی و حیات آن است». این جملات بهخوبی نشان میدهد که همنوازان اقبال، از یکسو میکوشند پیوند خود با مکتب موسیقی کلاسیک و کارگان آن را حفظ کنند و از طرف دیگر دغدغه توسعه آنرا دارند. در این
میان آنچه توجه مرا جلب کرد، تبلور جالب تمامی این تئوریها در کالبد گشایش بود. این اثر، اگرچه بهظاهر، شکلوشمایل یک «بازتولید» را دارد ولی درحقیقت بازتولید نیست؛ گفتوگوی موسیقایی جوانترین نسل موسیقیدانان ایرانی است با آنچه که بهعنوان تاریخ و پیشینه خود به یدک میکشند. تکرار نیست؛ تکراری نیست؛ جملاتی جدید و متنی دلپذیر است بر پایه دایرهواژگانی و دستورزبان ازپیشموجود. پیشدرآمد، درواقع، اثر فروتن نیست، محصول تبادل ایده است بین فروتن و راحتی؛ تکنوازی سنتور و نی، بازسازی آثاری از قدما نیست، ارایه آثاری جدید است در قالب زبان موسیقایی قدما. درواقع تمامی تکنوازان این اثر و خواننده آن، بهخوبی تکنیکهای اجرایی استادان پیشین را در قالب آنچه خودشان بازخوانی نامیدهاند ارایه میکنند. این گفتوگوی خلاقانه از پس چندین نسل فاصله که بین موسیقیدانان قدیم از طرفی و موسیقیدانان جوان گشایش از طرف دیگر بهوجود آمده همان چیزی است که تضمینکننده بقای «سنت» است بهمثابه فراداد نسلی از موسیقیدانان به نسل(های) بعدی. آوازی که روی ضربی بیات راجع، اثر راحتی، اجرا میشود، خود مثالی خوب و موید گفتوگوی موسیقایی است که صحبت آن
شد. از سویی این آواز مشخصا بازخوانی اثری قدیمی است و از سوی دیگر، در ارتباطی تنگاتنگ با الگوهای قطعهای که در پسزمینه اجرا میشود، بسط و گسترش مییابد. بعضا تحریرها تا حد زیادی به الگوی ریتمیک ضربی نزدیک میشوند، گویی که آواز میخواهد خود را در قالب آن الگوها بگنجاند، اما خیلی زود از آن وضعیت فاصله گرفته و به قالب آوازی با متر آزاد بازمیگردد. این ضربی و آواز اجراشده در آن، بیانگر نکته دیگری هم هستند. اینکه در این اثر به نحو جالبی نهتنها تکنیکهای دورههای متقدم، بلکه حتی تکنیکهایی از آخرین دوره تحولات موسیقی کلاسیک ایرانی را نیز میتوان دید؛ تحولاتی که در قالب موسیقی گروههای شیدا و عارف در دهههای 50، 60 و 70 شمسی ارایه شدند. اجرای سازوآواز روی ضربی بیات راجع یا ارایه تکنوازی نی روی پیشدرآمد، یادآور استفاده خلاقانه لطفی و علیزاده از این تکنیک در آلبومهایی همچون سپیده، چاووش 8 و شورانگیز هستند. آخرین نکتهای که درباره این اثر در این مجال کوتاه گفتنی است، روحیه گروهی کار است. «گشایش» در دفترچه همراهش بهعنوان «روایتی از همنوازان اقبال» معرفی شده است. در نگاه اول این عبارت به نظر تعارف یا لفاظی
میآید! اما این اثر واقعا روایتی است گروهی از چند موسیقیدان جوان. گشایش محصول موسیقیدانان جوانی است که اگرچه هرکدام تجربیات و مطالعات خود را در زمینه موسیقی کلاسیک ایرانی داشتهاند اما همه آن تجربیات و خوانشها را در قالب یک اثر و یک مجموعه همخوان به شنونده ارایه میدهند؛ در قالب گفتوگویی خلاقانه میان نسلی جوان از موسیقیدانان موسیقی کلاسیک ایرانی و آنچه که بهعنوان تاریخ این موسیقی یدک میکشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.