|

مقدمه‌ای بر نقش داروسازی بالینی در حمایت تغذیه‌ای از بیماران

داروسازی در بیمارستان، ضرورتی برای بازتوانی بیماران

منصور رستگارپناه . متخصص داروسازی بالینی ، دانشیار دانشکده داروسازی دانشگاه علوم‌پزشکی تهران

در علم پزشکی برای مداوای یک بیمار روش‌های متعددی از جمله دارودرمانی، جراحی و روان‌درمانی وجود دارد که در این میان، دارودرمانی به‌عنوان متداول‌ترین شیوه در تمام دنیا شایع است و رشته داروسازی، رشته‌ای است که بر همین مبنا شکل گرفته. در گستره وسیع داروسازی، نقش داروسازان بالینی در بهبود فرآیند درمان، کاهش مدت نقاهت و بستری بیماران، کاهش هزینه‌های درمانی و در نهایت رضایتمندی بیمار، موضوعی است که متخصصان حوزه‌های مختلف داروسازی پزشکی بر آن اذعان دارند. تاریخچه این تفکر به اواسط دهه50 میلادی بازمی‌گردد؛ زمانی که اندیشه حضور مستقیم داروساز در فرآیند درمان بیماران، میان دانشمندان و نخبگان داروسازی و پزشکی جهان شکل گرفت. تغییر و تحول در علوم پزشکی باعث شد که عالمان داروسازی به این معنا توجه پیدا کنند که با توسعه علم و نیاز روزافزون بشری، حیطه فعالیت داروسازان باید به بالین بیمار یعنی جایی که دارودرمانی صورت می‌گیرد، گسترده شود. در این میان، یکی از وظایف مهم و کاربردی داروساز بالینی، علاوه بر پایش داروها و تنظیم دوزاژ داروها، تنظیم برنامه‌های مداخلات تغذیه‌ای است. از آنجا که هیچ بیماری پزشکی و درمانی با گرسنگی و سوءتغذیه بهبود پیدا نمی‌کند، جلوگیری از نقصان در وضعیت تغذیه‌ای بیماران، یکی از اهداف کادر درمانی علی‌الخصوص داروسازان بالینی است. مطالعات بیانگر آن است که حدود 30 تا 50درصد بیماران در زمان پذیرش در بیمارستان مبتلا به سوءتغذیه پروتئین - انرژی هستند و در 25 تا 30درصد آنها، طی اقامت در بیمارستان این مشکل تشدید می‌شود. با گسترش سوءتغذیه و عدم تامین مواد غذایی لازم برای بیمار، شاهد کاهش چشمگیر کارایی و اثرگذاری بسیاری از داروها علی‌الخصوص آنتی‌بیوتیک‌ها هستیم. این موضوع می‌تواند علاوه بر افزایش مدت دوره نقاهت، بیمار را در معرض عفونت‌ اندام‌های مختلف بدن قرار دهد. بر این اساس، ارزیابی تغذیه‌ای از بیمار، قبل و بعد از انجام عمل‌های سنگین جهت شناسایی نیازهای تغذیه‌ای بافت‌های مختلف بدن و تامین آنها ضرورت دارد. چراکه جراحی هرچقدر هم موفق باشد و کادر درمانی هرچقدر هم ورزیده باشند، ممکن است به علت حمایت‌‌های تغذیه‌ای نامناسب و ضعیف، اثر درمانی مناسبی در بر نداشته باشد. به همین منظور باید گفت حمایت تغذیه‌ای از دیدگاه کادر درمانی، همچون تجویز دارو الزامی است و باید هرچه‌سریع‌تر، براساس برآوردهایی که با استفاده از فرمول‌های علمی صورت می‌گیرد، نسبت به انجام مداخلات تغذیه‌ای اقدام شود. دوره‌های تخصصی داروسازی در اوایل دهه1930 در آمریکا آغاز شد و هدف اولیه آن آموزش داروسازان برای اداره خدمات دارویی در بیمارستان‌ها بود. دوره‌های تخصصی داروسازی بالینی موجود در دنیا به شرح زیر است: تخصص داروسازی بالینی امراض دوران کهولت، اطلاعات دارویی، داروسازی هسته‌ای، کمک‌تغذیه‌ای، تومورشناسی، بیماری‌های کودکان، بیماری‌های داخلی بزرگسالان، بیماری‌های روانی، داروسازی بیمارستانی، فارماکوکینتیک بالینی، مراقبت ویژه و مراقبت اولیه. وظایف داروسازی بالینی چهار زمینه اساسی فعالیت برای داروسازی بالینی شناخته شده است که عبارتند از: خدمات درمانی بالینی، آموزش پزشکان، نظارت بر خدمات درمانی و پژوهش اما وظایف اصلی داروساز بالینی در بیمارستان در چهار محور اصلی زیر انجام می‌گیرد: 1- یکی از وظایف مهم و کاربردی داروساز بالینی، پایش داروهاست. در داروهایی که محدوده غلظت درمانی آنها باریک است، برای حصول به غلظت درمانی موثر، به برنامه‌ریزی زمانی (TDM) نیاز دارند تا بر اساس غلظت پلاسمایی در زمان مناسب و فرمول‌های علمی خاص، تنظیم دوزاژ صحیح دارو انجام گیرد. مطالعات مختلف نشان داده که در این صورت، میزان کارایی داروها افزایش یافته و عوارض جانبی ناشی از آنها به حداقل می‌رسد. در ضمن، این مطالعات ثابت کرده که هزینه درمان نیز به‌طور معنی‌داری کاهش پیدا می‌کند. 2- یکی دیگر از وظایف مهم و کاربردی داروساز بالینی در بیمارستان، تنظیم دوزاژ داروها در شرایط ویژه به‌خصوص در بیماران بستری در بخش‌های مراقبت‌های ویژه است. لازم به ذکر است که بسیاری از داروها به‌علت شرایط ناپایدار بیماران بستری در بخش آی‌سی‌یو، تغییرات زیادی در پارامترهایشان ایجاد می‌شود که محاسبه مجدد و مستمر دوزاژ مناسب آنها، ضرورت پیدا می‌کند. 3- از وظایف دیگر داروساز بالینی، مشاوره با پزشکان در زمینه دارودرمانی، مشاوره در زمینه درمان‌های جایگزین برحسب شرایط بیمار، مشاوره در زمینه نحوه پیگیری و پایش درمانی بیماران است. علاوه بر این، می‌توان به عوارض جانبی احتمالی دارودرمانی انتخاب‌شده در بیمار و انتخاب دوزاژ درمانی مناسب در بیمار، مشاوره در زمینه مواردی که در تشخیص افتراقی‌های بیماری قرار می‌گیرد، مشاوره در زمینه ارایه پروتکل‌های جدید درمانی و دارودرمانی‌های جدید بیماری‌ها اشاره کرد. 4- از دیگر وظایف مهم و کاربردی داروساز بالینی، محاسبه میزان دقیق کالری مورد نیاز بیماران و محاسبه دقیق مقدار کربوهیدرات، پروتیین و چربی مورد نیاز هر بیمار و ویتامین‌های مورد نیاز هر بیمار به‌طور جداگانه، به‌خصوص در بیماران بستری در آی‌سی‌یو است. ارزیابی وضعیت تغذیه‌ای یک بیمار امکان آنالیز ترکیب بدن و ارزیابی عملکرد فیزیولوژیک او را می‌دهد. چنین ارزیابی‌هایی، در تعیین وجود و شدت سوءتغذیه یا ریسک ایجاد سوءتغذیه مهم است و بنابراین لزوم و پشتیبانی تغذیه‌ای را معلوم می‌کند. وضعیت داروسازان در بیمارستان‌های ایران همه دست‌اندرکاران نظام سلامت کشور ما اذعان دارند که وضعیت فعلی داروخانه‌های بیمارستانی در کشور، وضعیت مطلوبی نیست. باوجود آنکه دیگر بخش‌های بیمارستانی با بهترین مراکز درمانی دنیا قابل مقایسه است، ولی داروخانه‌های کشور همگام با سایر بخش‌های بیمارستانی رشد پیدا نکرده است. مشکل داروسازی در کشور ما، عدم توسعه داروسازی بیمارستانی است. داروخانه‌ها، بیشتر شبیه انبار دارویی هستند و بیمارستان‌ها برای ارایه خدمات دارویی در داروخانه‌هایشان سرمایه‌گذاری نکرده‌اند، در نتیجه این موضوع در ارایه خدمات بالینی اثر منفی به‌جا گذاشته است. بنابراین برای داشتن خدمات دارویی بالینی خوب، ناچار به داشتن داروخانه بیمارستانی خوب و همچنین داروساز بیمارستانی هستیم. متاسفانه به نظر می‌رسد در حال حاضر معمولا پرستاران کار داروساز را در بخش‌های بیمارستانی انجام می‌دهند. مسلما اگر داروسازی بیمارستانی متحول نشود و عقب‌ماندگی 50ساله خود را جبران نکند، ضربه مهلکی به سلامت جامعه وارد خواهد آمد و در این میان انتقال و تغییر نقش داروسازان از توزیع‌کنندگان دارو به تامین‌کنندگان هوشیار مراقبت بیمار و نیز تغییر جهت‌گیری رشته داروسازی از دارومحوری به بیمارمحوری از لوازم اولیه این تحول است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.