بهمناسبت پنجم شهریور، روز داروساز و زادروز «محمدبن زکریایرازی»
چشمها را باید شست، جور دیگر باید دید
سیدحمید خویی . نایبرییس شورایعالی نظام پزشکی. رییس انجمن علمی داروسازان ایران
سالهاست که رسانهها اول شهریور از «بوعلیسینا» و پنجم شهریور از «محمدبن زکریایرازی» میگویند و مینویسند. نوشتهاند که: جالینوس اسلام، «بوعلیسینا» پزشک، داروساز، فیلسوف، شاعر و سیاستمداری بود که توانست موج فرهنگی جدیدی را در تاریخ و تمدن بشری به وجود آورد. این موج همراه با منابع گذشته از شرق به غرب به حرکت درآمده، نخست به سواحل اسپانیا رسید و از آنجا به جنوب فرانسه راه یافت و سپس در تمام اروپا گسترش یافته و مسیر تفکر و تحقیق را به سمتی کشانید که در نهایت به تولد دانش جدید منجر شد. در نشانی از وامداری طب غرب به طب ایران و اسلام، تصاویر و مجسمههای «ابنسینا» امروزه زینتبخش بسیاری از دانشکدهها و مراکز علمی جهان است. از جمله نشان جامعه داروسازان انگلیس با تصویر وی مزین شده است. خواندهایم که: آثار عظیم و جاودان «ابنسینا» چنان منزلت رفیعی به وی بخشید که باوجود تحولات و پیشرفتهای قرون اخیر، هنوز هم جهان وی را یکی از بزرگترین دانشمندان جهان و بزرگترین طبیب بلامنازع میشناسد. گفتهاند که: کتاب پرآوازه «ابنسینا» یعنی «قانون»، یک فرهنگ جامع طب و داروسازی و تلفیق اعجابآوری از تمامی دانستههای پزشکی است
که برجستهترین دستاوردهای طبیبان یونانی، هندی، ایرانی و عرب را پس از نقد و اصلاح، یکجا جمعآوری کرده است. تاثیر عظیمی که این کتاب در طول صدها سال در شرق و غرب بهجا گذاشت در طول تاریخ بینظیر است. «قانون» در قرن دوازدهم میلادی به لاتین ترجمه شد و تا بیش از هفتقرن بعد بهعنوان کتاب مقدس علم طب یا انجیل طبی مرجعیت داشته و مبنای آموزش طب در کشورهای غربی بهشمار میرفت. در طول این دوران کتاب قانون به زبانهای مختلف ترجمه شد و بیش از 88بار تجدیدچاپ شد تا آنجا که پس از اختراع چاپ بهوسیله قالبهای متحرک، این کتاب پس از کتاب مقدس از نظر تعداد نسخ چاپشده مقام دوم را در جهان غرب به خود اختصاص داده بود. شنیدهایم که: سازمان تربیتی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) در ماهنامه ویژهای که به مناسبت هزارمین سالگرد تولد «ابنسینا» منتشر کرد، وی را چنین توصیف کرد: او که بر چهارراه تاریخ، آنجا که تمدن دورانهای گوناگون بههم میپیوستند، ایستاده بود، شخصیت نبوغآمیزی داشت که امروزه میراث مشترک تمام انسانیت شده است. همچنین گفتهاند که «رازی» داروساز پرآوازه و مسلمان ایرانی، الکل را کشف و سرخک و آبله را توصیف کرده است و
کتاب «الحاوی» وی مجموعه بینظیری از اطلاعات درمانی و دارویی را دربرداشته و دانش پزشکی و داروسازی را در یک حرکت جهشی ارتقا داده است و... . و شنیدهایم که وی در نشانی از اخلاقمحوری و مردماندیشی کتاب بنام «طبالفقراء» را به رشته تحریر درمیآورد تا پزشکان بتوانند طبقات فرودست جامعه را با درمانهای طبیعی یا گیاهان دارویی در دسترس درمان کنند. آنچه که آمد البته فقط اندکی بود از مطالب تاریخی دلنشین فراوانی که هرساله در زادروز «ابنسینا»ی بزرگ زیب و زینت رسانهها و مطبوعات ما میشود. امسال هم میتوان همچون سالهای پیش یادی از تاریخ به عاریت گرفت و به توجیه عقبماندگیهای امروز آن پرداخت. اما در عین حال، از کنار چند پرسش اساسی و سرنوشتساز نمیتوان بهسادگی گذشت؛ پرسشهایی که گاه به عمد و گاه به سهو چشم بر آنها فرومیبندیم تا مبادا پاسخهایشان عیبهایمان بنمایاند و بر مسوولیتهایمان بیفزاید. آیا ملت بزرگی همچون ملت ایران را میسزد که در عصر فراتکنولوژی کنونی، سهمی بیش از دلخوشکردن به گذشتهها نداشته باشد؟ آیا فرهنگ ریشهدار و عمیق و درخشانی چون فرهنگ ایرانی استحقاق و شایستگی آن را ندارد که امروز هم چونان دیروز
نقش اساسی خود را در راهبری فرهنگ و تمدنبشری ایفا کند؟ آیا تاریخ فقط گذشتهای است که به درد تخدیر میخورد تا نیندیشیم که دیروز کجا بودیم و امروز کجا؟ یا چراغی است فراراه آینده که درسها و قواعد و قوانین ثابت حیات بشری که قرآن کریم از آنها به سنت تغییرناپذیر الهی یاد میکند را در فرآیند حرکت تاریخی جوامع انسانی نشانمان میدهد و مدرسهای که میتوان در آن علل و عوامل افتوخیز تمدنها و فرازوفرود فرهنگها را شناخت؟ آیا منطقیتر نیست که به جای رجزخوانیهای تاریخی به فراگیری درسهای تاریخ بپردازیم و بهجای دیدن ابروی تاریخ به اشارتهای ابرو توجه کنیم که «ابنسینا» چگونه «ابنسینا» و «رازی» چگونه «رازی» شد و چگونه اینان به چنین جایگاه رفیعی در ایران و جهان دست یافتند؟ چگونه در برخی مقاطع تاریخی دهها و صدها ستاره درخشان علمی همچون «ابنسینا» و «رازی» در آسمان دانش و فرهنگ این مرزوبوم میدرخشید و چرا اکنون دیگر چنین ستارههایی کمتر ظهور میکنند و حتی آنان که میدرخشند غالبا در منظومه دانش و فرهنگ ایرانی تعریف نمیشوند؟ واقعیت این است که بررسی تحلیلی تاریخ علم در ایران ما را به این حقیقت راهبری میکند که ظهور
بزرگانی همچون «ابنسینا» و «رازی» در کشور ما نه از جنس اتفاق که از نوع پدیده است؛ پدیدهای که زاییده شرایط اجتماعی، فرهنگی معینی بوده و فراهمآمدن مجدد چنین شرایطی در حال و آینده هم میتواند به ظهور مجدد پدیدههای مشابهی بینجامد. پدیده «ابنسینا» و «رازی» بیش از هرچیز زاییده خودباوری دینی و ملی و حاصل اعتماد بر خویش و توکل بر خداست. «ابنسینا» و «رازی» را باید نتیجه آمیزش هوش و استعداد ایرانی با حکمت اسلامی دانست. این دو عنصر اساسی وقتی در هم میآمیزند چنان باروری و خلاقیت بیمانند و شگفتآوری نشان میدهند که «ابنسینا»ها و «رازی»ها محصولات طبیعی و قابل پیشبینی آن خواهند بود. نگاه «رازی» به دانش و حرفه پزشکی و داروسازی از منظر حکمت دینی از او حکیم توانایی ساخت که شایستگی برخورداری از نعمت بیمانند خیر کثیر الهی را پیدا میکرد؛ همانی که خداوند در قرآن کریم وعده کرده است: «و هر کس را که حکمت داده شود بیشک خیر بسیارش نصیب گشته است و جز خردمندان از این حقیقت پند نمیگیرند». همین نگاه باعث شده بود که هرگاه «ابنسینا» در مسالهای حیران شده و از حل آن درمیماند به مسجد میرفت و چنانکه خود میگوید: «نماز
میخواندم و به نیایش آفریننده کل میپرداختم تا اینکه راههای بسته بر من گشوده میشد و دشواریها آسان میگشت.» امروز یکایک فرهیختگان کشور از یکسو و مدیریت کلان اجتماعی، فرهنگی کشور از سوی دیگر در مقابل رسالت خطیر بازیابی جایگاه ملی ازدسترفته خود در نظام دانش و فرهنگ جهانی قرار گرفتهاند و صد البته که تحقق این مهم نه با شعارهای جذاب و اقدامات نمایشی و وعدههای موهوم بلکه با سرمایهگذاری فرهنگی درازمدت و بسیج جدی همه امکانات نرمافزاری و سختافزاری کشور جهت برپایی یک نهضت علمی فراگیر میسر خواهد شد. اما پیش از هر چیز باید چنان کرد که «سهراب سپهری» میگفت: چشمها را باید شست، جور دیگر باید دید. باید از چنبره تاریخ بیرون آییم و برخیزیم و آستینها بالا زنیم و به خداوند بزرگ توکل کنیم و به ایرانیبودن و مسلمانبودن خود افتخار کنیم و حرکت کنیم و باور کنیم که: میتوانیم! باور کنیم که چون روزی توانستیم پس باز هم میتوانیم. باور کنیم سرزمینی که روزگاری توانست بزرگان علمآفرینی همچون «ابنسینا» و «رازی» بپروراند باز هم میتواند چنان کند. باور کنیم که سرمایه اصلی و ماندگار ملی این ملت، نفت نیست بلکه هوش و خلاقیت فکری
نژاد ایرانی است؛ هوش و استعدادی که حتی اگر به اندازه نفت برای پرورش آن هزینه و برنامهریزی و برای ظهور و بروز آن زمینهسازی میشد بهطور قطع امروز در موقعیت جهانی کاملا متفاوتی قرار داشتیم. باور کنیم تا هنگامی که موقعیت علمی و فرهنگی شایسته خود را در جهان کنونی بازنیابیم و سهم تاریخی و واقعی خود را از تولید علم و فرهنگ به دست نیاوریم و همچنان مصرفکننده یکسویه دانش و فناوری بیگانگان بمانیم، تحقق عینی و کامل شعار استقلال ملی و آسیبناپذیری در مقابل تهاجم بیگانگان در همه اشکال فرهنگی، اقتصادی و سیاسی دور از دسترس باقی خواهد ماند. امروز همه عناصر تاثیرگذار اجتماعی باید طی یک برنامهریزی جامع و فراگیر ملی بسترهای فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و حتی سیاسی لازم برای ظهور و بالندگی این پدیدهها را فراهم کنند و به بازبینی و بازسازی هدفها، روشها، راهکارها، ملاکها و معیارها بپردازند. دردمندانه باید پرسید که چرا امروز در عرصه آموزش و خدمات پزشکی بیشتر ملاکها و معیارها و ارزشگذاریها بر اساس استانداردهای غربی شکل میگیرد؟ چرا باید پژوهشگران ایرانی اعتبار خود را در نشریات خارجی جستوجو کنند؟ چرا امروز نظام آموزش و
خدمات پزشکی کشور بهطور شبهکاملی از بیشینه ارزشمند ملی خود گسسته است؟ چرا باید بیشتر منابع علمی آموزش علوم پزشکی در کشورمان را منابع بیگانه تشکیل دهد؟ تردیدی نیست که میراث کنونی دانش پزشکی جهان گنجینه گرانقدری است که همه فرهنگها و تمدنها در ایجاد آن نقش داشته و ما را نیز گریزی از توجه به آن و بهرهگیری از آن نیست اما تعامل و بهرهوری نقادانه بسیار متفاوت از سرسپردگی و دنبالهروی کورکورانه است. راستی چرا بیشتر خلاقیتهای هموطنان ما به حساب دیگران نوشته میشود و کمتر رنگوبوی ایرانی بهخود میگیرد؟ آیا دردناک نیست که در حال حاضر هر داروی خارجی حتی اگر در بنگلادش و زامبیا ساخته شود به صرف اینکه خارجی است مقبولیت و مطلوبیت بیشتری از داروی ایرانی پیدا میکند؟ یادمان نرود که دشمن از سالهای دوردست تا امروز بیوقفه اعتبار ملی و باور توانمندی این ملت را هدف گرفته است یعنی؛ خیلی پیشتر از آنکه نخستوزیر رژیم پهلوی در مجلس بایستد و بیشرمانه اظهار کند که هر وقت ایرانی بتواند لولهنگ بسازد میتواند نفت خود را به دست خود اداره کند. امروز نیز بدون تردید متلاشیکردن خودباوری ملی یک از اهداف اصلی تهاجم فرهنگی دشمنان
این مرزوبوم را تشکیل میدهد. هوشیار باشیم تا خدایناکرده دشمن را کامروا نکنیم. پروردگار مهربان و حکیم را میخوانم تا توفیقمان دهد که تقدیر شکوهمند، گذشته شکوهمند و تاریخ تابناکمان را در عرصه علوم پزشکی و داروسازی به امروز و فردایمان نیز تعمیم دهیم. باشد که به فضل خدا بتوانیم در کنار سخنگفتن از «ابنسینا»ها و «رازی»هایی که بودند «ابنسینا»ها و «رازی»هایی را به جهان امروز و فردا بشناسانیم که هستند و خواهند بود. خداوند کریم همواره خاک این سرزمین را برای رویش «ابنسینا»ها و «رازی»ها سرسبز و حاصلخیز نگاه دارد. انشاءالله.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.