نگاه جامعهشناسانه به فیلم «او» در گفتوگو با مسعود کوثری
بازگشت به دنیای انسانی با همه اشتباهات
نگار حسینی
فیلم «او» (HER) جامعهای را تصویر میکند که آدمها از ارتباط با همنوعان خود دست کشیده و به ارتباط با سیستمهای عامل رسیدهاند. هرچند در انتهای فیلم این ارتباط شکست میخورد و همه سیستمعاملها به مکانی نامعلوم میروند و در سکانس آخر یک دوست از جنس انسان برای قهرمان فیلم میماند، باز هم رسیدن به چنین دنیایی نگرانکننده است. با گسترش شبکههای اجتماعی و درگیر شدن بیش از پیش آدمها در این شبکهها، به نظر میرسد این ارتباطهای مجازی در حال تحتالشعاع قرار دادن ارتباطهای واقعی هستند. با «مسعود کوثری»، مدیرگروه ارتباطات دانشگاه تهران، در مورد این فیلم از دیدگاه یک جامعهشناس گفتوگو کردهایم. جامعهای که فیلم «او»، HER به تصویر میکشد، اندکی هراسانگیز است. دلیل نگرانیای که این جامعه در مخاطبان ایجاد میکند، چیست؟ چند درونمایه در این فیلم وجود دارد که به هم پیوند خوردهاند. یکی اینکه انسانها دارند تنها میشوند. تنهایی، گودال یا چاه عمیقی را بین آنها ایجاد میکند که دهشتناک است. در فیلم با فضاهای شهر و بازیهای خوبی که وجود دارد این مساله بهخوبی احساس میشود که تنهایی بسیار
بزرگی در راه است یا اتفاق افتاده. به عبارت دیگر، مثل یک بحث رایج در مورد فضای مجازی است، اینکه میبینیم وقتی میلیونها آدم صحبت میکنند هیچکس حرف هیچکس را نمیشنود. این تنهایی مساله بسیار مهمی است که در فیلم خودنمایی میکند، اما دو مساله دیگر هم با این مساله پیوند خورده که ممکن است خاص جامعه غربی یا یک امر جهانی باشد و آن این است که رابطه عاطفی ما با دیگران چقدر تقسیمپذیر است؟ آیا باید تقسیمپذیر باشد یا نباشد؟ مثلا وقتی که تئودور از سمنتا میپرسد تو الان که با من حرف میزنی، با چند نفر دیگر حرف میزنی و سمنتا پاسخ میدهد سههزاروخردهای نفر دیگر؛ این تقسیم احساس مساله مهمی است که آیا باید اتفاق بیفتد یا خیر. در واقع یک اتفاق این است که به صورت شبکهای هر کسی میتواند با هر کسی رابطه داشته باشد و در یک شبکه به هر حال احساس تقسیم میشود. درست است که آنچه در شبکه و فضای مجازی وجود دارد، واقعنمایی دارد و آدمها را متاثر میکند اما احساس تقسیم شده یا تکثیر شده است و از طرف دیگر هم ما چنین تمی را در مورد خود رابطه انسانی هم داریم که در انتهای فیلم خودنمایی میکند. آنجا که تئودور به همسر سابقش میگوید تو
هرجا باشی یک تکه از تو با من هست...؛ بنابراین واقعیت این است که آدمها ممکن است تعدد تماس داشته باشند و این تماسها تاثیراتی با خود دارد. سوال این است که آیا ما وقتی از یک آدم جدا میشویم، واقعا جدا شدهایم؟ یا اینکه سوال میتواند این باشد که آیا ما نمیتوانیم دوستداشتنمان را تقسیم کنیم؟ به نظرم این سوال هم در فیلم مطرح است. اینها به هر حال ممکن است نگرانکننده باشد. چه لزومی دارد چنین سوالی در فیلم مطرح شود؟ در واقع مقصودم این است که چرا در جامعه امروز چنین سوالی باید به وجود بیاید؟ به نظر من از آنچه در فیلم دیده میشود، شاید جامعه غرب به چنین نتیجهای رسیده است -و البته به گمانم هنوز در مورد جامعه ایران چنین چیزی را نمیتوان گفت- و آن هم این است که در فیلم این مساله مطرح میشود که آیا پیوند دو نفر به معنی گرهخوردن یا تعلق تمامی احساسشان به طرف مقابل است یا خیر. یعنی دو نفری که ازدواج میکنند آیا باید تمامی احساسات و تمامی بخشهای وجودیشان به دیگری متعلق باشد یا میتوانند فضاهای آزادی هم داشته باشند که این فضای آزاد میتواند در تعامل با دیگران باشد. البته من نمیخواهم اسم روابط به
این فضاها بدهم. شاید در مورد آنها بشود گفت کششهای فراذهنی و حوزههایی که میتواند آزاد باشد که به خیانت و جدایی منجر نمیشود. در نهایت باید گفت ما در هر ارتباطی که ایجاد میکنیم، تاثیری میگذاریم که با فرد مقابل میماند و نمیتوانیم آن را از او جدا کنیم. بنابراین میخواهم بگویم که دو تکثر پیدا میشود: یکی تکثری که ناشی از فضای مجازی است، یعنی یک نوع تکثر ساختگی، و یک نوع تکثر انسانی. جمعبندی فیلم به سمت تکثر انسانی است، یعنی تعاملاتی که روی دیگران اثر میگذارد. در اینجا گفته میشود ممکن است آدمها تا ابد با هم نباشند اما تاثیرشان همیشه میماند. این در حالی است که آدمها بهطور معمول تلاش میکنند بعد از جدایی و خروج از یک رابطه همه چیزهای وابسته به فرد مقابل و رابطه را حذف کنند. در نهایت اما در این فیلم این نتیجه گرفته میشود که تماس انسانی اجتنابناپذیر است و وابستههای آن را باید نگه داشت، نه آنکه دور انداخت و نادیده گرفت. انسانی که در این فیلم روایت میشود بسیار تنهاست. آنقدر تنها که به ارتباط با یک سیستمعامل پناه میبرد. برای چنین موجودی اینکه بدانیم تاثیر آدمهای قبلی بر او چگونه بوده است، چه
اهمیتی دارد؟ میخواهم بگویم به نظر میرسد انسانها اهمیتی ندارند (البته تا یک جایی از فیلم) و سیستمعامل اتفاقا خیلی بهتر میتواند نیازهای انسانی را برطرف کند. فیلم اتفاقا سر این بحث میکند که سیستمعامل دقیقا میتواند آن احساساتی را که انسان به آن نیاز دارد، تولید کند بنابراین چه فرقی با دنیای انسانی دارد؟ سیستمعامل میتواند احساسات را بازتولید کند و حتی بدنیگیر بیاورد که از طریق آن بدن احساسات را منتقل کند. اگر این است پس چه تفاوتی با دنیای انسانی دارد. یعنی در واقع این سوال مطرح میشود که اگر ما میتوانیم از طریق سیستمهای مجازی به نیازهای انسانی در وجوه مختلف برسیم، چه نیازی داریم که آقا بالاسر داشته باشیم؟ شاید جایی که تفاوت جداشدن تئودور از همسر سابقش در مقابل تفاوت جدایی از سمنتا قرار میگیرد، جایی است که به این پرسش پاسخ داده میشود. فرآیند جدایی تئو و همسرش خیلی طولانی بود ولی یک جایی سمنتا یکباره رفت. با اینکه سیستمعامل خریداری شده بود و... ماجرا تمام شد. این خیلی شبیه تم «گذشته» اصغر فرهادی است. اینکه ما همواره گذشته را با خودمان داریم و نمیتوانیم از آن خلاص شویم. سیستمعامل یک جایی
میرود مثل شمعی که خاموش میشود و نمیداند حتی کجا دارد میرود ولی داستان درواقع این دو سیستم را به صورت موازی بررسی میکند. اینکه اگر آثار رابطه با ماشین و انسان مثل هم است، چرا انسان دوست ندارد به مساله رابطه با ماشین تن بدهد. آنچه دیده میشود آن است که آثار سیستمعامل درست مثل یک انسان واقعی است. حتی این سیستمعامل توانسته رابطه عمیقتری ایجاد کند ولی چرا این فیلم نمیپذیرد که این هست و زندگی واقعی را در برابر آن میگذارد؟ به نظر من این مساله مطرح میشود که زخمهای انسانی و زخمهای روحی بخشی از زندگی انسانی هستند. یعنی فرآیند جدایی و آشنایی و همه این فرآیندها و خاطراتی که در آنها وجود دارد، بخشی از هویت انسانی ما هستند. درست است که خیلی اشتباهات در آن هست و حتی ما وقتی کارمان به طلاق کشیده میشود تازه میفهمیم که همسرمان چه ویژگیهایی داشته است، اما به هر حال اینها ویژگیهای یک ارتباط انسانی است. در واقع این اشتباهات و ضعفهاست که دنیای انسانی را میسازد. در تقابل با افرادی که با دیدن فیلم نگران میشوند که نکند ماشین جایگزین انسان شود و رابطه با ماشین را بتوان جای رابطه انسانی گذاشت، به نظر
میرسد در نهایت تئودور سر بر شانه امی، به عنوان یک انسان، میگذارد و سمنتا رفته است و در واقع همه سیستمعاملها رفتهاند. این دقیقا جمعبندی فیلم است. مساله این است که با وجود موفقتر بودن سیستمعاملها و اینکه کمتر اشتباه دارند، در عین حال آن انسانها هستند که برای هم میمانند. من هم این را تایید میکنم. به نظر من این بازگشتی به پذیرش انسانی است که اشتباه میکند، انسانی که غفلت دارد، انسانی که طرف مقابل را نمیبیند و دعوت به دوباره دیدن است. همسر سابق تئودور در جایی از فیلم به او میگوید که او به دلیل نداشتن اقبال در رابطههای واقعی به رابطه با یک سیستمعامل کشیده شده است. پس در نهایت این اتفاقی نیست که در حال رخ دادن است؟ اینکه آدمها به دلیل سختتر بودن رابطههای واقعی و مسوولیت آنها به رابطههای مجازی رویمیآورند؟ این همان بحثی است که در مورد فضای مجازی مطرح میشود. فضای مجازی به نیازهایی پاسخ داده که فضای واقعی نمیتواند پاسخ دهد. تا اینجا درست است. فضاهای مجازی میتواند بخشی از نیازهایی را برطرف کند که در فضای واقعی نمیتوان آنها را برطرف کرد. مساله این است که در دنیای
واقعی هردو آدم حاضر در رابطه بر «من» خود تاکید دارند و هیچیک نمیخواهد از دنیایی که برای خود ساخته به نفع بهتر شدن رابطه دست بکشد. ماشین اما این «من» را ندارد و هر کار لازم باشد برای بهبود رابطه انجام میدهد. اما مساله این است که آیا این کارگشا هست یا نه. به عقیده من اتفاقا در جاهایی رابطههای مجازی و فضای مجازی در این فیلم به هزل کشیده میشود. یعنی در واقع شما معتقدید فیلم دعوتی است به دنیای قبل از تکنولوژی و شبکههای گسترده اجتماعی؟ نه، حتی به دنیای پیش از تکنولوژی! ما باید برگردیم به دنیای انسانی؛ همین الان، با همه فاصلهها و شکافها و خطاها، با همه ندیدنها و غفلتها و همه خودخواهیهایی که در روابط انسانی وجود دارد؛ فیلم در واقع دعوت به همین دنیاست. بحث تکنولوژی نیست که برگردیم به دنیای قبل از آن. در واقع بحث بر سر آن است که کدام رابطه برای انسان، انسانیتر است. تئودور ظاهرا نماینده یک بخشی از جامعه بود که ارتباطات اجتماعی وسیعی نداشتند. اگر به جای تئودور فردی با ارتباطات اجتماعی گسترده قرار داشت، ماجرا چگونه پیش میرفت؟ سرنوشت هر دو یکی است. چون شوهر امی هم درواقع
آن طرف قضیه است. آدمی که فکر میکند زندگی خوبی دارد و با همه خوشوبش میکند، اما او هم ناکام است. این نشان میدهد که نه وجه زندگی عقلانی جواب میدهد و نه خیلی عاطفی. چه چیز موجب شده است که این ناکامی در روابط انسانی ایجاد شود؟ امری که اینجا پنهان یا نابود شده است یا در نظر گرفته نمیشود، به قول نیچه، «انسانی، زیاده انسانی» است. یعنی امر انسانی با همه خطاها. به نظر من هم نیچه در کتاب «انسانی، زیاده انسانی» همین را میگوید. یعنی انسانی که اخلاق و تصمیماتش در موقعیتها ممکن است خطا باشد. درست است که اخلاق عالی و دستورالعملهای شستهرفته وجود دارد اما آدمها در موقعیتهای اخلاقی ممکن است اشتباه کنند و تبوتاب دارند و خرد در جاهایی ممکن است اشتباه کند. اینجا به عقیده من آن زندگی عقلانی و خرد ابزاری که در جامعه غرب یا در جامعه این فیلم هست، بیش از اینکه در تکنولوژی باشد در روابط آدمهاست. روابط شستهرفته تعریفشده و تفکیکشده که حتی میبینیم آدمها در سلول هستند. در ابتدای فیلم صدای آدمها از درون سلولهایی میآید که در آن قرار دارند و هریک رابطه دارند ولی از درون یک سلول. این چیزی است که
میخواهد امر انسانی را نابود کند. یعنی درواقع خیلی با خرد ابزاری جلورفتن و خیلی عقلانیت را حاکمکردن و سعی در کنارگذاشتن خطاهای انسانی. یعنی سمنتا همان مدینهفاضله بدون اشتباه است و همان است که باید باشد اما در نهایت جواب نمیدهد؟ این آن روی سکه است که آن سیستم میتواند کاملا بدون خطا باشد، پاسخهای خوب بدهد؛ و وقتی پاسخهای خوب داده میشود، روابط اجتماعی جلو میرود، ولی آخرسر این روابط فرومیریزد. یعنی به دلیل اینکه آن اصل انسانی و خاصیت انسانی و موقعیتهای انسانی که آدم در آن تصمیم میگیرد و ممکن است خطا یا درست باشد، همه نیروهای خیر و شری که با آن در تضاد است، آنجا خود را نشان میدهد. سمنتا شبیه زنهای سنتی در جامعه سنتی است. بدون هیچگونه «من» و کاملا در اختیار سیستم مردسالار. آیا چنین موجودی در فیلم نمایش داده شده و بعد به این نتیجه رسیدهایم که چنین سیستمی کار نمیکند؟ دقیقا. بحث این است که شاید این امر آمریکایی هم باشد. چون یک نوع مردسالاری خاص هم در جامعه آمریکا هست. اینکه زن اصلی نمیتواند پاسخگوی نیازهای جامعه مردسالار باشد و در عین حال میخواهد خودش یک انسان
جدا باشد. بنابراین، این ماشین یعنی سمنتا که کاستیهای آن را هم جبران میکند. یک زن است. درواقع یک جایی هم کاترین، همسر سابق تئودور، به او میگوید او زنی میخواهد که در خانه باشد و همهجوره در خدمت او. اما در هر حال این سیستم- سیستم سمنتا- جواب نداده است. اما چرا امی یک سیستمعامل زن را انتخاب میکند؟ به نظر من این گرایشهای مختلفی است که در جامعه غرب وجود دارد و میتواند کنایهای از فوبیا به مردسالاری باشد. فوبیای مردسالاری میتواند واکنشهایی در جامعه ایجاد کند: مانند تمایل به جدایی در میان زنان.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.