نگاهی به کارنامه و جایگاه فاطمه معتمدآریا
نقش آبی «سیمین»
احمد طالبینژاد
سالها بود که از هر بازیگر نوخاسته یا هر علاقهمندی به بازیگری پرسیده میشد، الگویت در میان بازیگران زن سینمای ایران کیست، پاسخ میداد «سوسن تسلیمی» و حق هم داشت. تسلیمی با خلاقیت استثنایی و گزیدهکاریاش، به تندیسی از کمال در عرصه بازیگری، دست یافت. اما در اوج شهرت و خلاقیت، اواخر دهه 1360 این بازیگر هنرمند، مهاجرت کرد. حالا سالهاست از هرکس همان سوال پرسیده شود، بیمعطلی پاسخ میدهد فاطمه معتمدآریا؛ بازیگری که با معیارهای رایج، هرگز ستاره نبود اما آنقدر محبوبیت داشت و دارد که تا سالهای سال میتواند جایگاه یک تندیس را در اذهان به خود اختصاص دهد. او برخلاف ستارگان بهخاطر وجاهت منظر وارد عرصه بازیگری نشد که میدانیم بهره چندانی از آن ندارد و چه بهتر. چرا که گفتهاند«به جمالت مینازی، به تبی بند است» بسیار بودهاند ستارگانی که با صورت زیبا گل کردهاند و به محض اینکه گرد پیری بر چهرهشان نشسته، از فروغ افتادهاند و اگر خیلی همت داشتهاند به عرصههای دیگر از جمله کارگردانی یا تهیهکنندگی روی آوردهاند. معتمدآریا را بهخاطر زیباییهای ظاهری دوست نداریم. بهخاطر بازیهای هنرمندانه و زیبایش میستاییم. این به
قول نصرت کریمی، بازیگر و کارگردان پیشکسوت سینما«خانمخانمها» و به قول جمشید ارجمند، منتقد و سینمایینویس پیشکسوت «بانو»ی سینما و تئاتر ایران، در ظاهر هیچیک از ویژگیهای یک ستاره را ندارد اما در این عرصه، شأنی فراتر از یک ستاره برایش قایلیم. چرا؟ کاملا روشن است. او با برقراری رابطه و استفاده از ظاهر فریبنده به چنین جایگاهی نرسیده که وقتی اینها را از دست بدهد، افول کند. کافی است به کارنامه درخشانش که در کتاب«نقش آبی سیمین» تالیف زاون قوکاسیان گردآوری شده نگاهی بیندازیم. این سیاهه، آنقدر نقاط برجسته و پرقوت دارد که ما را در مقابل او به کرنش وامیدارد. جدا از کارهای تئاتریاش که من این شانس را داشتهام در اوایل دهه 1360 برخیشان را ببینم از جمله نمایش «یک جفت کفش برای زهرا» کار اسماعیل خلج که به گمان من نقطه آغاز کار حرفهای روی صحنه سالن اصلی تئاترشهر بود، تا بازی در کنار سوسن تسلیمی در نمایش «دایره گچی قفقازی» اثر برتولت برشت به کارگردانی داریوش فرهنگ. و بعدها البته حضور گهگاهیاش در نمایشهای تلویزیونی تا برسیم به سریال جذاب و پرطرفدار مدرسهموشها که او در نقش عروسکگردان و صداپیشه با سازندگانش
همکاری کرد و البته بعدها در نسخه سینماییاش«شهر موشها» هم همین وظایف را برعهده داشت. سال 1363. بحبوحه جنگ بود و بچههای ایرانزمین بودند و یکی، دوکانال تلویزیونی. بیراه نیست اگر بگوییم یک نسل با این مجموعه و فیلمی که ذکرش رفت، مراحل رشد را طی میکردند. اگر این فیلم را آغاز حضور سینمایی معتمدآریا در پشتصحنه بدانیم، چهره وی را نخستینبار در فیلم «جدال» ساخته محمدعلی سجادی بر پرده سینما دیدیم، چهره دختری جوان که درد و رنج از سیمایش میبارید. تا چندسال همین ویژگی شد سیماچه ثابت او در سینما. نگاه پراضطراب و غم و بغضی که در صدایش بود، چنان بر مخاطب تاثیر میگذاشت که چشمها را از ظاهرش میگرفت و به درون شخصیتی که بازیاش میکرد، میکشاند. در جهیزیه برای رباب (سیامک شایقی) گمشدگان (محمدعلی سجادی) محموله (سیروس الوند) یاد و دیدار (رجب محمدین) ستاره و الماس (شایقی) برهوت (محمدعلی طالبی) و ریحانه (علیرضا رییسیان)، معتمدآریا را با همین سیماچه میبینیم. زن جوان نداری که در اوج فقر و فاقه، عزتنفس خود را حفظ میکند. این نقش تکراری میتواند برای یک بازیگر خطرآفرین باشد. اما در فاصلهاش او عرصههای دیگر بهویژه طنز
را هم تجربه کرد. با «ناصرالدینشاه آکتور سینما»، به عنوان یک اثر کمیک معتمدآریا نیز از قالب همیشگیاش بیرون میآید. اگرچه در سالهای بعد نیز بارها تصویرگرزنان بیچاره در عالم سینما شده اما بازی در نقش گلنار در فیلم یادشده، تواناییهایش را در عرصه کار طنز و کمیک بر همگان ثابت کرد. اگرچه پیشتر در فیلم «تحفهها» از ابراهیم وحیدزاده، نقش کم و بیش فرعیای با حال و هوای طنز بازی کرده بود اما وقتی در هنرپیشه عهدهدار نقشی با هویت دوگانه شد دیگر کسی شک نکرد که با یک بازیگر بزرگ روبهروییم. او در این فیلم در نقش زنی روانپریش و ناشزه ظاهر شد که آمیزهای از طنز و درام است. نمیخواهم کارنامه او را در این مجال اندک مرور کنم، بلکه قصد دارم چیزهایی را به خاطر خوانندگان این مطلب بیاورم تا بدانیم داریم درباره چه کسی حرف میزنیم. نقشهای درخشان بعدیاش در فیلمهایی همچون یکبار برای همیشه (سیروس الوند)، همسر (مهدی فخیمزاده) روسری آبی و ننه گیلانه (رخشان بنیاعتماد) و مادر دردمند و فداکار فیلم اینجا بدون من (بهرام کاظمی) را مگر میتوان فراموش کرد؟ کدام بازیگری را سراغ داریم که در فیلم گیلانه در نقش یک مادر زجرکشیده
گیلانی آنگونه ظاهر شود که همگان را درباره هویت اقلیمیاش به شک بیندازد؟ اغلب تماشاگران این درام تکاندهنده، خیال میکردند او به راستی گیلانی است، در حالی که نیست و میدانیم که زاده و بزرگشده تهران است. اجرای نقشهای کمیک و طنزآلودش در فهرست بلندی از فیلمها، بیانگر قدرت وی در بازیگری است؛ از مجموعه کلاه قرمزیها گرفته تا مرد عوضی و عزیزم من کوک نیستم (محمدرضا هنرمند)، دختر شیرینیفروش (ایرج تهماسب)، شوخی (همایون اسعدیان) و... . در زمینه کارهای تلویزیونی هم با سیاههای بلند از بازیهای او روبهروییم که نشان میدهد او بر خلاف برخی همکارانش بدهکار حرفه و عمر خود نیست. نام وی میتواند زینتبخش و مایه اعتبار اثری باشد که به این نام مزین شده. در عین حال به فعالیتهای جنبی وی نیز که نگاه میکنیم، نقش اجتماعی پررنگش را میبینیم؛ مانند عضویت در هیاتمدیره خانه سینما که باعثوبانی برداشتهشدن نخستین گامها در زمینه تامین اجتماعی سینماگران شد. او بسیار زحمت کشید تا توانست برای دستاندرکاران سینما دفترچه بیمه بگیرد. در حلوفصل برخی مشکلات اهالی سینما نیز از نام و اعتبارش هزینه کرد تا حقوق از دسترفته یا بلاتکلیف
آنها را بازستاند. برای شناساندن سینما، تئاتر و فرهنگ و هنر این ملک بسیار سفرها کرد و در محافل هنری جهان ظاهر شد تا چیزهایی را به جهانیان اثبات کند در نظر داشته باشیم که بر اثر یک سوءتفاهم از سال 1376 به بعد، از سوی برخی مدیران فرهنگی و هنری رفتار و کردارش زیرنظر بوده و شاید هنوز هم باشد. با این وجود، این بانوی خردمند و البته هنرمند طی سیواندی سال، چنان نقشی از خود در دلها و ذهنها بر جای گذاشته که حتی اگر از همین امروز با حرفهاش خداحافظی کند چیزی از شأن و منزلتش در عرصه فرهنگ و هنر ما کاسته نمیشود. سالها باید بگذرد تا سیمین (نام غیرشناسنامهای او) دیگر ظهور کند و راه دشوار وی را ادامه دهد. آیندگان هویت و جایگاه زن ایرانی در روزگار ما را با نقشهایی که وی بازی کرده، باز خواهند شناخت. بیتردید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.