|

نقد و نهاد‌های ادبی

فرشید فرهمندنیا

نقادی، نامگذاری است، مجالی برای درخشش نیروی نام‌ها. نیروی نام‌ها؟ این پرسشی بااهمیت است چراکه هر نام، چیزی فراتر از یک نام است. در کتاب مقدس، نام‌ها معانی پیشگویانه‌ای دارند: نامی که به کودکی تازه تولدیافته داده می‌شود بر تقدیر او دلالت می‌کند و ردی از آینده‌اش را در خود نهفته دارد. نام بخشی از آینده او را در زمان حال افشا می‌کند و گویی به واسطه نام‌ها می‌توان به آینده هر موجودی نظر افکند. بر این اساس ساختار نام، همان ساختار امر هنوز نیامده است و حضور نام با صدای بلند، غیبت ساختار را اعلام می‌کند. نقادی هم اعلام مکرر نیامدن‌هاست. اما آیا نام فقط آینده را پیشگویی می‌کند یا در ساختن آن هم نقشی دارد؟ آیا نام‌ها با پیشگویی‌کردن بخشی از آینده پیش از زمان مقرر، با نظرافکندن بر بخش‌هایی از آینده در زمان حال، عملا آینده را نمی‌سازند؟ آیا این همان شعبده‌ای نیست که نقادی راستین هم در آستین دارد؟ نقادی آیا آفرینش آینده نیست؟ در سپهر کتاب مقدس گویا تقدیر بیش از آنکه با گردش افلاک و ستارگان ربط داشته باشد، با نامگذاری پیوند دارد. در «سفر آفرینش» می‌خوانیم که حضرت آدم همه موجودات فناپذیر روی زمین را نام‌گذاری می‌کند: حیوانات، پرندگان، گیاهان و... اما موجودات ازلی- ابدی همچون روز، شب، ستاره، دریا، آسمان و زمین نام خود را مستقیما از خداوند دریافت می‌کنند نه از آدم. خداوند بیرون زبان ایستاده است و کلمه «خداوند» نامی است برای امری نام‌ناپذیر، آنچه که نمی‌توان نامی بر آن نهاد، چیزی فراسوی همه اشکال وجود. نام خداوند گرچه برای ما غیرقابل بیان است، ولی او خود قادر است خویشتن را بنامد (آنجا که در سفر خروج و در هنگام تجلی بر حضرت موسی، در پاسخ به پرسشی درباره نام خود می‌گوید: هستم آن که هستم. به ایشان بگو «هستم» مرا نزد شما فرستاده است) در جایی دیگر نام ابرام، پیامبر بزرگ خدا همزمان با وعده تولد اسحاق در 99سالگی به ابراهیم (یعنی پدر همه اقوام) تغییر یافت. تا پیش از آن «ابراهیم» برای او نامی کاملا ناآشنا بود اما او سال‌ها با امری ناشناخته در درون خویش و حک شده بر پیشانی تقدیر خویش زیسته بود. نام ابراهیم به یکباره از سوی خداوند تغییر داده شد. این اقدام چه معنایی داشت؟ آیا چیزی در تقدیر او دچار تغییر شده بود که نام قبلی دیگر نمی‌توانست آن را بیان کند و نیاز به نام‌گذاری تازه داشت؟ آیا زمانی هم خواهد رسید که به‌واسطه نقادی و نیروی آن، هر اثر نیاز به نام‌گذاری دوباره پیدا کند؟ ابراهیم پس از تغییر نام خود به فردی سراپا متفاوت بدل می‌شود: او همان شخص است اما به فرد دیگری بدل شده است. ابرام نام تولد اول او بود و ابراهیم نام تولد دیگرش. او با پایبندی و ایمان خود به وعده الهی شایسته عنوان «پدر همه ملت‌ها» (پدر سه دین بزرگ توحیدی) شد. اما این عنوان و لقب به تنهایی برای بیان آنچه که در تقدیر او تغییر یافته کافی نبود. پس باید نام او و همچنین نام همسر او (از سارای به ساراه) تغییر می‌یافت. در رابطه با نیروی نام، ژاک دریدا به جمله‌ای از یک نامه ارسال‌نشده از گرشوم شولم به فرانتس روزنتسوایگ اشاره کرده است: «نیروی زبان در نام‌ها به ودیعه گذاشته شده است، مغاک زبان نیز در نام‌ها نهفته است.» این اشارت فقط به سنت عرفان یهودی که شولم به آن تعلق داشت محدود نمی‌شود بلکه در دیگر سنت‌ها نیز نمونه‌های مشابه فراوان دارد. در روایات نقل می‌کنند نام عیسی‌مسیح به حواریون او امکان می‌داد که بیماران را شفا دهند، شیاطین را برانند و معجزه کنند و نیز چه بسیار متون و نوشتار در سنت‌های ادبی فراموش شده که به‌واسطه نیروی نقادی دوباره نام‌گذاری شده و رستاخیز یافته‌اند. با این همه پرسش پیرامون نام، پیرامون نیروی نام، پرسشی فراسوی مرزهای هرمنوتیک است. پس باید پذیرفت که دیگر اهمیتی ندارد که نام چه معنایی دارد یا بر چه چیزی دلالت می‌کند بلکه آنچه مهم است همراهی ما با نام، سهم ما از نام است. نحوه قسمت‌کردن نام میان ماست که اهمیت دارد چرا که هر نام به همان اندازه که نام دارنده‌اش هست نام همه ما نیز هست. از این‌رو اساسا پرسش از نام، یک پرسش نیست، یک فراخوان است؛ فراخوانی به گفت‌وگو، به همراهی، به گام‌زدن در مسیرهای آینده. ژاک دریدا در مقاله‌ای در کتاب «میدراش و ادبیات» نقل کرده است ضمن مطالعه «کتاب داوران» در یکی از روایت‌های فرعی داستان یفتاح، با حکایت جنگ میان قوم جلعاد با قوم افرایم و تسلط‌یافتن جلعادی‌ها بر سرزمین افرایمی‌ها مواجه شده است. در این حکایت می‌خوانیم که سربازان جلعادی پس از فتح منطقه، تمام گذرگاه‌های رود اردن را بستند تا از فرار افرایمی‌ها جلوگیری کنند. هر گاه کسی می‌خواست از رود اردن عبور کند مردان جلعاد راه را بر او می‌بستند و از او می‌خواستند واژه‌ای را بر زبان بیاورد: «شبولت». از آنجا که افرایمی‌ها قادر نبودند حرف شین را تلفظ کنند و به جای آن سین می‌گفتند لاجرم شبولت را سبولت تلفظ می‌کردند و به این طریق معلوم می‌شد افرایمی هستند؛ پس آنها را گرفته و می‌کشتند. شبولت «ضد نام» است؛ ضد نامی که علیه نیروی نام و برضد پویش نقادانه‌ای که منبع نیروی همه نام‌هاست؛ عمل می‌کند، اسم رمزی است که میان «خودی» و «غیرخودی» مرز می‌کشد و دایما بر تمایز میان این دو تاکید می‌کند. شبولت برخلاف نام، بر خلاف نقادی، واجد نیرویی منفی است که در مهلکه میان حیات و مرگ به‌مثابه کلمه عبوری انحصاری ظاهر می‌شود. شبولت همزمان می‌خواهد تقدیر، هویت، قومیت، زبان، حیات و مرگ همه کسانی را که می‌خواهند از گذرگاه بگذرند، رقم بزند. شبولت می‌خواهد نامی باشد برای همه نام‌ها، نام تمامی نام‌ها. اما در خود نام‌گذاری، در نقادی، چه چیزی هست که برخی اهالی فرهنگ، نویسندگان، شاعران، ناشران، روزنامه‌نگاران و... را هراسان می‌کند و به واکنش وامی‌دارد؟ گویی نقادی یک فراری افرایمی است و نهادهای مستقر ادبی همان سربازان جلعادی که گذرگاه ادبیات را می‌پایند و مدام رمز عبور می‌پرسند تا مبادا بیگانه یا نااهلی از آن عبور کند. مگر نام نقادی چه تفاوتی با دیگر نام‌ها دارد که هر روز نوشته و خوانده و نشر می‌شوند؟ تفاوت آیا این است که این نام، این مغاک، در کنه خود بر تصمیم‌ناپذیری و عدم قطعیت دلالت دارد؟ عدم قطعیتی که در حکم جوهره آن است و همزمان که پایه همه اطمینان‌ها را می‌لرزاند، تمامی مرزبندی‌ها را هم فرومی‌پاشد. حتی مرز میان افرایمی‌ها و جلعادی‌ها را و به‌این ترتیب از شکل‌گیری یک تقابل دوتایی دیگر، یک شبولت/سبولت مرگبار دیگر جلوگیری می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.