|

ماهیت فرانکشتاینی طلوع سیاره میمون‌ها

امیرگنجوی . دانشجوی دکترای مطالعات فرهنگی و رسانه‌ای

طلوع سیاره میمون‌ها که بخش دوم سه‌گانه‌ای با محوریت ارتباط انسان و میمون است، از جمله کارهای پرفروش در اکران تابستانی امسال بوده است. در صورتی که قسمت اول این مجموعه را ندیده باشید، اولین چیزی که در فیلم توجهتان را جلب خواهد کرد حضور میمون‌های اسب‌ سوار است، میمون‌هایی که با هم حرف می‌زنند و مثل انسان‌ها تفنگ به‌دست می‌گیرند و جنگ و کشتار به‌راه می‌اندازند. آن‌طور که در داستان آمده چنین میمون‌هایی نتیجه و برآیند تحولی ژنتیک هستند. چالش بزرگ در بررسی فیلم‌های دیجیتال، با توجه به جوان‌بودن این صنعت، نحوه ارزیابی فناوری به‌کاررفته در فیلم است. نخستین بخش از مرد عنکبوتی از آثار ستوده‌شده زمانه خود بود ولی جلوه‌های ویژه آن فیلم با عنایت به معیارهای امروزی بچگانه است؛ امروز و پس از آنکه فیلم‌های مختلف یاری‌گرفته از فناوری را در گذر سالیان دیده‌ایم بعید می‌دانم که با تماشای مرد عنکبوتی1 و جلوه‌های ویژه آن لبخندی از سر تمسخر نزنیم. همین حکایت در مورد طلوع سیاره میمون‌ها نیز صادق است. در مورد فیلمی که جلوه‌های ویژه‌اش این‌همه ابهت دارد، داوری زیباشناختی راجع به چگونگی کارکرد فناوری در ایجاد جلوه‌های ویژه نه‌تنها راحت نیست بلکه دشوار است. به قول والتر بنیامین، متفکر زیبایی‌شناسی، تجربه‌های زیباشناختی انسان برساخته شرایط اجتماعی-زمانی است و با تکامل‌یافتن بشر چنین ادراکی تقویت می‌شود. با توجه به این توصیفات در این لحظه خاص تاریخی، تمامی فضای طلوع سیاره میمون‌ها را یک‌جور و یکپارچه می‌کند؛ دشوار بتوان گفت که کدام صحنه جلوه‌های ویژه رایانه‌ای است و کدام بخش واقعا به کمک حضور خود انسان سر صحنه خلق شده است. می‌توان حدس‌هایی زد ولی درک درست چنین امری در آینده و با دیدن فیلم‌های دارای فناوری پیشرفته‌تر راحت‌تر خواهد بود. برای لحظه‌ای سناریوی ذهنی را در نظر بگیرید که بر اساس آن برای همیشه وضع درک بشری مطابق تجربه امروزی ما باشد، وضعیت تخیلی که در آن نتوانیم تمایزی بین صحنه‌های رایانه‌ای و غیر آن در این فیلم قایل شویم. با چنین دیدی چگونه می‌توان طلوع سیاره میمون‌ها را سنجید و ارزیابی کرد؟ اگر دید کلیشه‌ای که سینما را فقط خیال‌آفرینی صرف می‌پندارد کنار بگذاریم و فلسفی‌تر به موضوع فکر کنیم باید گفت که مشکل بزرگ در مواجهه با چنین فضایی در آن خواهد بود که در آن بیننده ممکن است حس کند که همواره در حال گول‌خوردن به کمک موجودی کاملا مکانیکی است. مشکل بزرگ فیلم‌هایی همانند طلوع سیاره میمون‌ها که در آن‌گاه تفکیک امر معمولی فیلم و جلوه‌های ویژه غیرممکن است همین وجوه بیش از اندازه مکانیکی آنهاست که فیلم را بیش از اندازه وهم‌آمیز، تخیلی و فرازمینی می‌کند. تنها از ذهنیت‌های دکارتی و منجمد سینمایی می‌توان انتظار داشت که میمون‌هایی را با جلوه‌های ویژه خلق کنند که در تمامی رفتارها شبیه انسان‌ها هستند. پیشرفت ژنتیکی صرف برای شبیه‌شدن به انسان کافی نیست. انسان موجودی اجتماعی است و رفتارهای خاص او هم برآیند چنین ماهیتی است. پاره‌ای از رفتارهای حیوان به‌واسطه شرایط متمایز زیست اجتماعی‌اش نسبت به انسان متفاوت است. حتی اگر صحنه‌های تانک‌‌سواری میمون‌ها را هم در نظر نگیریم، تصور میمون پدری که به آغوش زن بیمار خود می‌رود و بچه خود را نازونوازش می‌کند تنها از غرور کاذب، پدرسالارانه و مکانیکی انسان‌ها نشات می‌گیرد که در فکر تعمیم‌دادن تمامی رفتارهای اجتماعی خود به دیگری هستند. چنین ذهنیتی برعکس پیام‌های زیست‌محیطی فیلم، در فکر ارتباط با حیوان به‌عنوان دیگری نیست بلکه در پی تسلط بر آن است، خود را برتر از دیگری می‌پندارد و فکر می‌کند دیگری در همه‌چیز باید شبیه او باشد تا موجودی متمدن شود. اگر سیاره میمون‌ها از آینده سینمای دیجیتالی سخن می‌گوید؛ سینمایی که در آن هیچ تفکیکی در هیچ سطحی دیگر ممکن نیست و همه‌چیز ریاضی‌‌وار و دکارتی حل‌وفصل می‌شود، تنها باید دعا کرد که چنین سینمایی در نهایت عاقبتی مثل «فرانکشتاین» مری شرلی پیدا کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.