|

کم‌آبی و صرفه‌جویی بی‌هدف

حامد منصوری .کارشناس ارشد آب

اینکه ایران در کمربند خشک کره‌زمین قرار گرفته و میانگین بارندگی در کشور ما کمتر از یک‌سوم مقدار متوسط جهانی است، خبر جدیدی نیست. پیشینیان ما با درک موضوع کمبود آب در ایران، برای دستیابی به آن تلاش‌های بسیاری کردند که ابداع قنات یکی از نتایج تلاش ایشان است. بحران آب حتی در مقیاس جهانی نیز همواره یکی از موضوعات اساسی جوامع و دولت‌هایشان بوده است. در حال حاضر حدود 780میلیون‌نفر در دنیا به آب سالم دسترسی ندارند که از این تعداد، نزدیک به 200میلیون‌نفر در جنوب، غرب و آسیای مرکزی ساکن هستند. در هر 21ثانیه یک‌کودک به‌دلیل بیماری‌های ناشی از کمبود یا کیفیت آب، از بین می‌رود که این تعداد با تلفات ناشی از سقوط هواپیما در هر چهارساعت برابری می‌کند. مرگ‌ومیر ناشی از بیماری‌های مربوط به آب حدود 3/4میلیون‌نفر در سال برآورد شده است که آمار نشان می‌دهد 99درصد این تلفات در کشورهای در حال توسعه اتفاق می‌افتد. نتیجه بررسی چرخه آب در ایران و محاسبه شاخص‌های بحران آب در کشور ما نگران‌کننده است. بر اساس شاخص کمیسیون توسعه پایدار سازمان‌ملل (UN) حداکثر استفاده از منابع آب قابل استحصال در دنیا 40درصد است که این عدد در ایران به 68درصد می‌رسد و لذا کشور ما جزو کشورهای شدیدا کم‌آب است. همچنین بر اساس شاخص IWMI نیز ایران جزو کشورهای شدیدا کم‌آب قرار دارد. چشم‌انداز آینده هم امیدوار‌کننده نیست. پیش‌بینی می‌شود در سال 2050 نیمی از جمعیت جهان به آب سالم دسترسی نداشته باشند و بی‌تردید این بحران در آفریقا و خاورمیانه حادتر خواهد بود. کشور ما با قرارگرفتن در این ناحیه خشک و نیمه‌خشک جهان، یکی از مراکز اصلی این بحران خواهد بود. خشک‌شدن دریاچه ارومیه، مهارلو و بختگان، تالاب گاوخونی و هورالعظیم، کم‌آبی بی‌سابقه رودخانه‌های کارون، زاینده‌رود، سیروان و... و نیز تنش آبی در 11کلانشهر و 517مرکز جمعیتی کشور، اتفاقاتی است که تنها در دودهه گذشته به‌وقوع پیوسته و افزایش شیب وخامت اوضاع در این سال‌ها، نشان‌دهنده آینده‌ای نگران‌کننده در کشور است. اما سوال اینجاست که برای حل این مشکل یا حداقل‌کردن آسیب‌های مستقیم یا اثرات جانبی آن چه اقداماتی لازم است و اساسا آیا این مشکل را باید جبر طبیعت دانست یا محصول عملکرد انسان‌ها؟ و از همه مهم‌تر مسوولیت اقدامات پیشگیرانه از ادامه و تشدید بحران با کیست؟ این‌روزها وقتی تیتر نشریات و اخبار سایت‌ها را مرور می‌کنیم با انبوهی از هشدارهای متنوع درخصوص لزوم صرفه‌جویی در مصرف آب مواجه می‌شویم. اهمیت صرفه‌جویی در مصرف همه منابع از جمله انرژی، سوخت‌های فسیلی و در راس همه، «آب» بر هیچ‌کس پوشیده نیست. اما آیا صرفه‌جویی تنها راه یا اصلا بهترین راه مقابله با بحران آب است؟ نقش صرفه‌جویی در مصرف آب تا چه اندازه در این زمینه موثر است؟ نتیجه پژوهش‌ها نشان می‌دهد مقدار مصرف سرانه آب سالانه در ایران 1946مترمکعب است که با توجه به شاخص فالکن مارک (1700مترمکعب سرانه آب سالانه)، ایران لااقل بر اساس فاکتور «مقدار مصرف آب» در حال حاضر جزو کشورهای کم مشکل یا بی‌مشکل است. هرچند حتی بر اساس همین شاخص نیز، کشور ما در آینده با افزایش جمعیت در زمره کشورهای با بحران آبی قرار خواهد گرفت اما اینکه تنها عامل بحران آب را «مصرف مردم» و راه‌حل مقابله با آن را «صرفه‌جویی در مصرف» بدانیم از نظر علمی و آماری نادرست و غیرمنصفانه است. اولین‌گام در حل بسیاری از مشکلات، شناخت و پذیرش مشکل است. سپس باید با تحلیل مجموعه عوامل و شرایط، گزینه‌های ممکن برای حل آن را تبیین و بهترین آنها را انتخاب کرد. اما در مساله‌ای که به تازگی در اغلب رسانه‌ها از آن به‌عنوان «بحران کم‌آبی» یاد می‌شود، مشکل اصلی چیست؟ نگاهی به آماروارقام مصرف آب در کشور، گویای حقایق زیادی است که بی‌تردید از آن می‌توان در شناخت مشکل استفاده کرد. درحال‌حاضر مقدار آب قابل‌استحصال کشور 130میلیاردمترمکعب در سال است که سدهای درحال‌بهره‌برداری، توان ذخیره و تنظیم حدود 110میلیاردمترمکعب از این آب را دارند. مصرف آب کشور سالانه حدود 95میلیاردمترمکعب برآورد شده که 92درصد آن در بخش کشاورزی (22درصد بیشتر از مقدار متوسط جهانی)، شش‌درصد در بخش شرب و خانگی روستایی و شهری، 1/5درصد در بخش صنعت و 0/5درصد در بخش عمومی و پارک‌ها مصرف می‌شود. بنابراین مصرف‌کننده عمده آب کشور بخش کشاورزی است نه شرب. و این واقعیت در آنجا نگران‌کننده می‌شود که بدانیم راندمان مصرف آب در بخش کشاورزی تنها 32درصد است! درحالی‌که در ایران به‌ازای مصرف هر مترمکعب آب، تنها 700گرم محصول تولید می‌شود، مقدار آن در مقیاس جهانی هزارو700گرم و در بعضی کشورها به دوهزارو400گرم نیز می‌رسد. اما متاسفانه باوجود مصرف فراوان آب در بخش کشاورزی و با وجود در اختیارداشتن زمین‌های حاصلخیز بسیار، درحال‌حاضر برای تامین نیازهای کشور در محصول گندم 25درصد، جو 44درصد، ذرت 62درصد، برنج 56درصد، کنجاله سویا 98درصد، شکر 50درصد و در روغن خوراکی نیز 85درصد به واردات وابسته هستیم! عدم‌جدیت مدیریت آب کشور در احداث سامانه‌های پایین‌دستی سدها به معنی پذیرش هزینه‌های بی‌بازگشت بسیار، آثار مخرب سد‌سازی بدون استفاده مفید از آن و نیز اتلاف آب‌های ذخیره‌شده در اثر تبخیر از دریاچه سدها است. در این راستا بررسی روند توسعه انواع روش‌های آبیاری تحت‌فشار در کشور نمایانگر آن است که باوجود تعدد طرح‌های توسعه در سال‌های اخیر، هنوز میزان اراضی فاریاب مجهز به سامانه‌های آبیاری تحت‌فشار اندک است. درحال‌حاضر تنها حدود 11درصد از اراضی کشور به روش تحت‌فشار آبیاری می‌شوند. نتیجه بررسی‌ها به‌خصوص در مناطق مرکزی ایران که با مشکل کم‌آبی بیشتری مواجه هستند، نشان می‌دهد ضعف در ایجاد انگیزه‌ها و سیاست‌های حمایتی لازم برای صرفه‌جویی در مصرف آب کشاورزی و سایر نهاد‌ها مهم‌ترین عامل در عدم‌توسعه سامانه‌های آبیاری تحت‌فشار بوده است. با اینکه تغییر اقلیم و مصرف زیاد آب در بخش شرب و صنعت را می‌توان از عوامل بروز کم‌آبی اخیر در کشورمان قلمداد کرد، اما مشکل اصلی، مصرف فراوان و کم‌ثمر آب در بخش کشاورزی است. با یک‌محاسبه ساده می‌توان دریافت با صرفه‌جویی 10درصدی در مصرف آب شهری -که مسوولان آن را راه‌حل مقابله با کم‌آبی قلمداد می‌کنند- تنها 500میلیون‌مترمکعب آب در سال می‌توان به دست آورد. از طرفی چنانچه راندمان مصرف آب در حوزه کشاورزی تنها 10درصد افزایش یابد، صرفه‌جویی در مصرف آب این بخش به 9میلیاردمترمکعب در سال خواهد رسید که 20برابر بیشتر است! و این درحالی است که سرمایه‌گذاری لازم برای این صرفه‌جویی نیز کمتر از بخش شرب می‌باشد. حال با کشف مشکل اصلی، بخشی از اقدامات لازم برای پیشگیری از ادامه بحران و حل آن به شرح زیر است: 1- بخش کشاورزی: - بازنگری در اهداف و مطالعات طرح‌های آبی کشور و کاهش مصرف آب از منابع تجدیدپذیر تا سقف 50درصد - جایگزینی محصولات کم‌مصرف با کشت‌های پرمصرف، یکپارچه‌سازی اراضی و تبیین الگوی کشت بهینه - تغییر در شیوه آبیاری، توسعه تاسیسات آبیاری مدرن و افزایش راندمان مصرف آب - اصلاح نظام قیمت‌گذاری - توقف طرح‌های توسعه ناپایدار - آگاه‌سازی عمومی و مشارکت مردم در برنامه‌ریزی و مدیریت آب - آبخیزداری، احداث سدهای زیرزمینی و حفاظت آبخوان‌ها - توجه به مفهوم آب مجازی و تجارت آن 2- بخش صنعت: - تجهیز واحدهای صنعتی به تاسیسات تصفیه و استفاده مجدد از پساب - جایگزینی دستگاه‌های صنعتی که با آب خنک می‌شوند، با تکنولوژی‌های امروزی 3- بخش شرب: - کنترل رشد جمعیت - توسعه و اصلاح شبکه‌های مدرن توزیع آب شهری و روستایی - الزام واحدهای اداری و مسکونی به استقرار تاسیسات جداسازی آب بهداشتی و شرب - آموزش اصول صرفه‌جویی توسط رسانه‌های ملی از این فهرست در می‌یابیم اقدامات بسیاری لازم است در مواجهه با خطر کم‌آبی توسط دستگاه‌های ذی‌ربط انجام شود. پس بهتر است قبل از آنکه فرصت‌ها به تهدید تبدیل شوند، به‌جای تبلیغ بی‌برنامه «صرفه‌جویی»، در مسیر درست احداث و اصلاح طرح‌ها گام برداریم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.