بحران عراق و نقش کلیدی ایران
احسان عبدهتبریزی . دانشجوی دوره دکترای دانشگاه دورهام
بعد از بیش از دوماه آشفتگی فاجعهبار در عراق بهنظر میرسد زمینه برای عبور از بحران کنونی، پایاندادن به فاجعه انسانی شمال عراق و شکست داعش به کندی در حال فراهمشدن است. آمریکا و دولغربی بعد از ماهها تعلل، سیل کمکهای نظامی خود را در قالب کمکهای هوایی و نیروهای ویژه به عراق ارسال کردهاند. همچنین باوجود تعلل مداوم نوریالمالکی، خطر جنگ خیابانی در بغداد برطرف شده و دولت جدید عراق میتواند وظیفه خطیر و بسیار دشوار خود برای سازماندادن مجدد قوای مسلح و رسیدن به تفاهم ملی را آغاز کند. در این میان، حمایت جمهوریاسلامی ایران از نخستوزیر جدید عراق عامل اصلی و کلیدی پایان بحران سیاسی- امنیتی بغداد است. تداوم این حمایت اقدامی خردمندانه برای حفظ موجودیت عراق و در راستای امنیت و منافع ملی ایران است و تضادهای ایران با آمریکا و غرب بر سر مساله هستهای نباید مانع از ادامه این خردورزی و همکاری مشترک با دول غربی علیه آدمخواران داعش شود. بعد از هفتهها پپشروی برقآسا و وحشیانه نیروهای داعش و سردرگمی و آشفتگی دولت مرکزی بغداد، فعلوانفعالات سیاسی کند اما مثبت در اوایل مردادماه این امید را به وجود آورد که بازیگران
مختلف صحنه قدرت در عراق در حال بازسازی پشت جبهه و همکاری جهت دفاع مشترک هستند. اظهارات جلال طالبانی درباره لزوم حفظ یکپارچگی عراق، انتصاب رییس جدید سنی مذهب مجلس و رییسجمهور جدید کرد عراق همه نشان از این داشت که نهتنها سیاستمداران کرد بلکه بخش مهمی از سنیان عراق- حداقل در حال حاضر و در شرایط فعلی- نه بهدنبال تجزیه عراق هستند و نه حاضر به همکاری یا تحمل موجودیت خونآشامی به نام دولت اسلامی عراق هستند. شرایط برای رسیدن به ائتلافی همهجانبه مهیا شد، اما نوریالمالکی عملا مانع مهم رسیدن به این توافق بود و هفتهها دستیابی به توافق را به تاخیر انداخت و متاسفانه هنوز هم حمایت همهجانبهای از تحولات اخیر بهعمل نیاورده است. حتی پیش از آغاز بحران اخیر مشخص بود که دولت و شخص نوریالمالکی نهتنها از حل مشکلات بنیادین عراق باز مانده بلکه فساد، بیلیاقتی و سیاستهای خصمانه دولت وی علیه اهلسنت، ثبات و آرامش عراق را غیرممکن و تنشهای قومی-قبیلهای را به نقطه انفجار رسانده است. نارضایتی و خصومت اهلسنت با دولت مالکی، ناخواسته نقش مهمی در پیروزیهای برقآسای داعش داشته است. دولت نوریالمالکی در طول دوماه گذشته نشان
داد قادر به مدیریت بحران کنونی نیست و برای رهبری عراق در چنین شرایط خطیری درمانده است. در حالی که اضمحلال واحدهای ارتش عراق در استانهای شمالی و واگذاری این مناطق کلیدی با حداقل مقاومت به داعش، دولت مرکزی و کشور عراق را در معرض فروپاشی قرار داده بود، تمام هموغم مالکی متوجه حفظ مقام خود بود. خودپرستی نوریالمالکی در چنین هنگامهای شاهد بارزی از عدم شایستگی وی برای نخست وزیری عراق بود. مالکی تقاضاهای مختلف درباره لزوم کنارهگیری را رد کرد و حتی درخواست صریح آیتالله العظمی سیستانی را برای کنارهگیری پشت گوش انداخت. بالاخره زمانی که برخی از متحدان سابق و همحزبیهای خود وی از حزبالدعوه و گروههای مختلف دیگر در مجلس عراق عملا بر وی شوریدند و دستاندرکار تشکیل دولت جدید شدند، نوریالمالکی با فرستادن نیروهای نظامی و شبهنظامی طرفدار خود به خیابانهای بغداد، عراق را به پرتگاه سقوط کامل سوق داد. از زمان آغاز این بحران، رویکرد جمهوری اسلامی بهعنوان مهمترین حامی دولت نوریالمالکی ذهن بسیاری را به خود مشغول کرده بود. برای ناظران واقعگرا از مدتها پیش مشخص بود که حمایت همهجانبه جمهوری اسلامی از دولت
نوریالمالکی سیاست صحیحی نیست. این مسالهای بود که حجتالاسلام رسول جعفریان در روزهای اخیر بر آن انگشت گذاشت. حجتالاسلام جعفریان که علاوه بر موقعیت والای خود بهعنوان پژوهشگر خبره تاریخ ایران، تشیع و اسلام در امور عراق هم کارشناسی دقیق و نکتهبین است. وی در مصاحبه خود با خبرآنلاین ضمن بررسی ابعاد مختلف بحران عراق به درستی به غفلت جمهوری اسلامی از بنبست سیاسی دولت نوریالمالکی اشاره کردند: سفارت ما که باید گزارش جدی و واقعی میداد گرفتار نوعی نارسایی اطلاعات شد. چون آدمهای ریزبین از یک سال قبل اعلام میکردند که موصل از دست رفته است، ولی کسی گوش به حرف اینها نمیداد... از نظر من همه اینها نشان داد ما دچار ضعف اطلاعاتی بودیم. البته نمیگویم اگر این اطلاعات را داشتند، میتوانستند چارهای بیندیشند، اما به هر حال مشکل جدی است. فکر میکنم ما نباید در این دوسال اخیر به دولت وقت بیش از اندازه اعتماد میکردیم، چون فساد این دولت جدی بود. اظهارات علی شمخانی، رییس شورایعالی امنیت ملی در حمایت از دولت حیدر العبادی، بعد از یک روز سکوت نگرانکننده مقامات ایرانی، راه را برای پایان بحران بغداد هموار کرد. جمهوری اسلامی
در راستای ادامه این روند مثبت ابتدا باید تلاش خود را بر پایاندادن کامل بحران سیاسی بغداد متمرکز کند. نوریالمالکی میتواند با شگردهای خاص خود دولت جدید عراق را دچار بحران کند و ادامه حضور او در عرصه سیاسی عراق همچنان مانعی در راه حصول تفاهم ملی در عراق است. جمهوری اسلامی ایران میتواند با تضمین امنیت نوریالمالکی، خروج او از عرصه سیاسی عراق را تسهیل کند، همانطور که این نقش را در موقعیت بحران مشابهی درباره مقتدی صدر بازی کرد. جمهوری اسلامی ایران همچنین باید از نفوذ خود بر احزاب و نیروهای سیاسی شیعه عراق جهت تشویق آنها برای توافق و تفاهم با اهل سنت و نیروهای کرد عراق استفاده کند. در طول چند سال گذشته، دولت نوریالمالکی و بخش مهمی از نیروهای شیعه عراق بر این باور بودند که میتوانند عراق را بدون شرکای سنی اداره کنند. بدونشک، شیعیان در هر دولت فراگیری باید بیشترین سهم را در قدرت داشته باشند اما اداره عراق بدون حضور اهلسنت غیرممکن است و جمهوری اسلامی ایران باید احزاب و نیروهای شیعی را به قبول این واقعیت دعوت کند. همچنین مقامات و نیروهای سیاسی مختلف نظام باید با درک موقعیت خطرناک کنونی این مساله را بپذیرند
که ظهور دشمن مشترک و نفرتانگیزی به نام داعش ایران، آمریکا و غرب را در جبههای واحد قرار میدهد. خلافت ظلمانی داعش، هم نیروهای سیاسی عراق (اعم از شیعیان، سنیان میانهرو و احزاب کرد) و هم قدرتهای بینالمللی و منطقهای را تهدید میکند. حتی عربستان سعودی که هم اکنون حامی اصلی داعش است در درازمدت هدف حملات این گروه قرار خواهد گرفت و به همین دلیل قوای نظامی قابلتوجهی را در مرز با عراق متمرکز کرده است. در چنین شرایطی، سیاستگذاران جمهوری اسلامی ایران باید انهدام داعش در عراق را اولویت اصلی سیاست خود قرار دهند. مناطق اشغالی داعش در عراق اگر همچنان در تصرف آنها باقی بماند، به غده سرطانی منطقه در چند قدمی ایران تبدیل خواهد شد و در اولین فرصت وجود منحوس و نکبتبار خود را به ایران صادر خواهد کرد. این خطری مستقیم برای امنیت ایران است که نباید تحتالشعاع اختلافات ایران و غرب قرار گیرد. این پیروزی بدون همکاری مشترک ایران و غرب ممکن نخواهد بود و به آن دسته از افرادی که بهطور مداوم از مضار همکاری با آمریکا و غرب و نگرانیهای خود در اینباره صحبت میکنند، باید یادآور شد که حداقل با آمریکا میتوان پای میز مذاکره نشست،
اما آیا فکر میکنند بتوانند روزی با آدمخواران داعش سر میز مذاکره بنشینند؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.