گفتاری از برات قبادیان، معاون پیشین سازمان انرژی اتمی و استاد دانشگاه تربیتمدرس
ایران، آژانس و فناوری صلحآمیز هستهای
ارتباط ایران و سازمان انرژی اتمی بهعنوان نهاد مرتبط با آژانس بینالمللی انرژی اتمی در دوران اصلاحات، جلوگیری از خروج پرونده ایران از چارچوب شورای حکام آژانس اتمی بود. تجربه نشان داده است که اگرچه رفتن پرونده کشورها به شورای امنیت، اتفاقی ساده است اما خارجشدن از شورایی که در آن، قدرتها به شکل مستقیم تصمیمگیر هستند، موضوعی بس دشوار است. در آن مقطع بهدلیل آگاهی نسبت به هزینههای فراوان طرح پرونده هستهای ایران در شورای امنیت، تمایل داشتیم مسایل میان ما و آژانس در چارچوب این نهاد بینالمللی حلوفصل شود و رییسجمهور دوران اصلاحات، روزهای پس از آن را میدید که میگفت، خط قرمز من و دولتم، نرفتن پرونده ایران از آژانس به نهاد بالادستی آن یعنی شورای امنیت است. با نظر به اهمیت این ایده، تا پایان دولت اصلاحات، این اتفاق رخ نداد و آژانس، کانون همه رایزنیها پیرامون این مساله بود. اما متاسفانه این روند در دولت نهم، تغییر وضعیت داد و شورای حکام به اتفاق آرا، تصمیم به ارسال پرونده ایران به شورای امنیت گرفت. اگرچه موضوع برداشتن تعلیق از سامانههای غنیسازی، در ماههای پایانی دولت اصلاحات صورت گرفت اما نوع تعامل
دولت نهم با نهادهای جهانی و کمتوجهی به تجربیات تیم قبلی، وضعیت ایران در آژانس را در شرایط دشواری قرار داد. زمانی که آژانس از فعالیتهای نطنز و اراک مطلع شد، معتقد بود باید پیشتر به آنها اطلاع داده میشد این در حالی است که ما بر اساس پادمان آژانس به تمامی تعهداتمان عمل کردیم و هیچگاه از مقررات آژانس تخطی صورت نگرفت. آژانس بینالمللی انرژی اتمی معتقد بود اطلاعرسانی ایران از تاسیسات نطنز و اراک پس از ثبت تصاویر ماهوارهای و پرسشهای آنها صورت پذیرفته است و باید زودتر از آن صورت میگرفت، این در حالی است که بر اساس مقررات آژانس، 180روز پیش از آن که بخواهیم مواد هستهای را در تاسیسات موردنظر مستقر کنیم به آژانس اطلاع داده بودیم. اختلاف نظرهای ایران و آژانس از همین نقطه آغاز شد. برای بررسی بهتر وضعیت پرونده هستهای، توجه به نکات زیر ضروری است: تلاش همه دولتها در مسیر هستهای: روند فعالیتهای هستهای ایران، حاصل فعالیت یکشب و دوشب نیست. اینکه چرا جشن هستهای در زمان احمدینژاد گرفته شد اما در دولت اصلاحات، کسی بهدنبال چنین اموری نبود. در آن مقطع کارها بدون هیاهو و تبلیغات دهانپرکن که موجب تحریک فضای جهانی
میشد صورت میگرفت. همین امر در کنار تعامل درست با نهادهای جهانی سبب شد، توسعه هستهای اتفاق بیفتد و مشکلی از جهت طرح پرونده هستهای ایران در شورای امنیت سازمانملل به وجود نیاید. در دوره اصلاحات با فعالیتهای سیاسی مانند توافقات سعدآباد تلاش شد که پرونده هستهای ایران در همان چارچوب آژانس بماند و به نکات مبهم در همان آژانس پاسخ داده شود. موضوع پذیرش پروتکل الحاقی و بیانیه سعدآباد در دولت اصلاحات مانند طرحیهایی بود که در دولت اصولگرایان برای تشکیل کنسرسیوم مشترک با طرف روسی مطرح شد. آنها تازه پس از گذشت ششسال از دولتهای نهم و دهم دریافتند که به توافقاتی مانند «سعدآباد» نیاز است. اگر در همان زمان به این توافقنامه عمل میشد شرایط ما بسیار بهتر از آن چیزی بود که به دولت یازدهم و تیم دکتر ظریف تحویل داده شد و ناگزیر نبودیم همهچیز را دوباره از سر بگیریم. در عین حال طرح تشکیل کنسرسیوم مشترک پیش از این در دولت اصلاحات نیز مطرح شده بود اما در آن مقطع زمانی از سوی ایران پذیرفته نشد. اما پس از ششسال، شرایط بهگونهای شده بود که تیم مذاکرهکننده مایل به تشکیل این کنسرسیوم شد اما طرف مقابل، آن را نپذیرفت و
بیفرجام ماند. آثار تعلل هستهای در سایه دورشدن از ارتباط با آژانس در دولت گذشته: هدف فعالیتهای هستهای ما، دستیابی به دانش بهرهگیری صلحآمیز از این انرژی پاک است و نماد آن باید در نیروگاه بوشهر دیده شود. آیا روسها به تعهدات خود در زمینه تامین سوخت مورد نیاز نیروگاه اتمی بوشهر عمل کردهاند؟ نگارنده معتقد است روسیه هیچگاه با ایران صادق نبوده است. تاریخ به ما نشان داده است نمیتوان روی اظهارات مقامات روسیه حساب باز کرد. علاوه براین روسها 10سال است با بهانهتراشی، راهاندازی نیروگاه بوشهر را به تاخیر انداختهاند. نکته بعد اینکه کشوری مانند روسیه بیش از هر چیزی به رعایت منافع ملی کشورش توجه دارد؛ یعنی اگر بعدها تامین سوخت نیروگاه بوشهر با تامین منافع ملی این کشور در تضاد باشد ممکن است از تهیه آن سرباز زند. شک نکنید سوختی که دوسال قبل به ایران ارایه شد با توافق جامعه جهانی بوده است چرا که در غیر این صورت اگر روسیه تمایلی به انجام تعهدات دوجانبه با ایران داشت در سالهای گذشته آن را انجام میداد. بیان مباحثی که بهانه لازم برای طرفهای خارجی برای تداوم خصومت با ایران را فراهم کرد مشکلاتی را پدید آورد. اگر
نه سوخت مورد نیاز ایران نیز مانند ترکیه و یا دیگر کشورهای عربی که در حال ساخت تاسیسات هستهای هستند، تامین میشود. رآکتور تحقیقاتی تهران که عمدتا فعالیتهای علمی انجام میدهد در 30سال گذشته توانسته بود سوخت خود را دریافت کند چرا باید حالا با مشکل تامین سوخت مواجه شود؟ بحث پرونده هستهای ایران تا اندازهای پس از صدور نخستین قطعنامه، کش پیدا کرده است. در بیشتر کشورهای جهان سوخت موردنیاز برای فعالیتهای تحقیقاتی بهراحتی به آنها اعطا میشود اما با نظارتهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی. متاسفانه یکی از پیامدهای طرح پرونده ایران در شورای امنیت نیز همین مشکل است که ما برای تامین سوخت رآکتور تحقیقاتی تهران به راحتی و همچون کشورهای دیگر نمیتوانیم نیاز خود را تامین کنیم. البته بحث دیگری نیز در این میان مطرح است که میگوید، تا زمانی که پرونده ما در شورای امنیت سازمان ملل مطرح نشده بود سوخت رآکتور تحقیقاتی تهران به راحتی در اختیار ایران قرار میگرفت اما حال در زمان تحریم که به ما میگویند بنزین شما را تامین نمیکنیم نباید انتظار داشته باشیم که سوخت هستهای ما تامین شود. شاید در یکگفتمان عادی این امر امکانپذیر
بود اما پس از تحریمها اوضاع تغییر پیدا کرده است. البته همه امیدوار هستیم در سایه تلاشهای تیم مذاکرهکننده هستهای در یکسال اخیر در گفتوگوهای موثر با گروه 1+5 اتفاقاتی رخ دهد که جریان را از وضعیت فعلی آن خارج کند. اتهامات بیاساس به تیم مذاکرهکننده دوران اصلاحات: اتهامزنی و نسبتدادن موارد خلاف واقع به تیم مذاکرهکننده هستهای دوران اصلاحات و تصمیمات کلان کشور، در هشتسال گذشته در میان برخی جریانات رواج داشت. امروز، خلافگویی آنان به اثبات رسیده است. همه میدانیم مسایل کلان سیاست خارجی کشور در عالیترین سطح مورد تصمیمگیری قرار میگیرد بنابراین، نمیتوان یکدولت را به راحتی به خیانت و مواردی از این دست متهم کرد. آنان بهتدریج پی بردند که اتهامات نسبتدادهشده واقعی نبوده. ما و تحریمها: در رابطه با میزان تاثیرگذاری تحریمهای سازمان ملل بر وضعیت اقتصادی کشور، توجه به نکاتی ضروری است. این مساله را با ذکر مثالی توضیح میدهم؛ سالها پیش در جنگ میان هند و پاکستان که هشتروز به طول انجامید دوکشور با قبول شکست اعلام آتشبس کردند اما پس از گذشت سالهای متمادی هر دوکشور مشکلات اقتصادی خود را ناشی از آن جنگ
میدانند. بنابراین ممکن است شما پیامدهای تحریم ایران بر اقتصاد کشور را بلافاصله مشاهده نکنید اما دیدیم از سال91 چگونه خود را نشان داد و البته در صورت تداوم، در 15 تا 20سال آینده آثار زیربنایی آن در ساخت یکنیروگاه یا پالایشگاه بیشتر نمود مییابد. اما نکته درست دیگری هم وجود دارد؛ با وجود آنکه تحریمها نتیجهای جز ضرر و زیان برای کشور و مردم ندارد، اما در همین دوره تحریمها میتوان با تولید انرژیهای تجدیدپذیر به خودکفایی رسید. توجه به همه صورتهای انرژیهای غیرفسیلی: در حال حاضر وزارت نفت به دودلیل به سراغ جایگزینی برای بنزین رفته است. ابتدا تحریمها و سپس جایگزینی ماده افزودنی که در بنزین مورد استفاده قرار میگیرد چرا که این ماده افزودنی سمی و سرطانزاست. حتی اگر ما بهلحاظ خریداری بنزین تحریم نشویم میتوانیم با تولید سوخت از انرژیهای تجدیدپذیر، میزان نفت تولیدی کشور را که در قبال دریافت بنزین به طرف مقابل ارایه میکردیم به صورت مازاد به فروش برسانیم. ایران علاوهبر انرژی هستهای باید از انرژیهای دیگری نیز برای تامین نیاز 20هزارمگاواتی برق خود بهره بگیرد. ما نخستین کشور در دنیا نیستیم که میخواهیم برق
تولید کنیم یا تنها کشوری نیستیم که میخواهیم با برنامهریزی برای آینده خود علاوهبر انرژی هستهای از انرژیهای دیگر استفاده کنیم. باید از امروز تا سال2050 تولید منابع تجدیدپذیر انرژی را در دستور کار خود داشته باشیم. با ارزیابی برنامههای راهبردی بلندمدت و کوتاهمدت کشورها درمییابیم که این کشورها بهسراغ منابع دیگری بهغیر از انرژیهای فسیلی و انرژی هستهای نیز رفتهاند. ما منابع انرژی را به منابع انرژی فسیلی یا تجدیدناپذیر که شامل نفت، گاز و زغالسنگ است و منابع انرژی تجدیدپذیر تقسیم کردهایم. در حال حاضر بیشتر کشورهای جهان برنامههای خود را متمرکز بر تولید منابع انرژی تجدیدپذیر کردهاند که شامل خورشید، باد، آب و منابع بیولوژیک میشود و در اصطلاحdiomas نامیده میشود، کردهاند. در حال حاضر در کشور ما از آب و باد برای تولید برق استفاده میشود و با توجه به محدودبودن منابع انرژی فسیلی و اتمام آنها (نفت تا40سال، گاز حداکثر 60سال و زغالسنگ140سال) بهتر است تولید منابع تجدیدپذیر انرژی را در دستور کار قرار دهیم. البته بعضا شنیده میشود که منابع جدیدی از نفت و گاز را کشف خواهیم کرد. در پاسخ به این افراد باید گفت
در سالهای آتی در مقابل این افزایش منابع، با افزایش تقاضا نیز مواجه خواهیم بود. آنچه در حال حاضر حایزاهمیت است توجه به این نکته است که تولید سوختی در دستور کار باشد که بهراحتی بهدست آید، قابلحمل باشد و آلایندههای کمتری را تولید کند. تمامی کشورها سازوکارهای خود را از تولید منابع سنتی انرژی به سمت انرژیهای تجدیدپذیر سوق دادهاند و از گرما، جزرومد دریا و خورشید برق تولید میکنند. البته منبع فناناپذیر پاکی مانند خورشید نیز وجود دارد که کل انرژی مورد نیاز جمعیت 10میلیاردی زمین را بهراحتی تامین میکند. تنها با تبدیل پنجدرصد از انرژی خورشید، میتوان 50برابر جمعیت 10میلیاردی کرهزمین انرژی تولید کرد. خوشبختانه ایران کشوری با منابع متعدد انرژی است. مشکل اصلی ما در حال حاضر کمبود دانش فنی برای تبدیل این انرژیها به سوخت است. اگر ما منابع تجدیدپذیر انرژی برای تولید برق میخواهیم میتوانیم آن را از خورشید تامین کنیم. کشورها با سرمایهگذاری در بحث تغییر و توسعه، انرژی مورد نیاز خود را از علوم پایه به کاربردی تبدیل کردهاند و از آن برای تولید برق استفاده میکنند. در بسیاری از کشورها چون چین با جمعیت بیش از
یکمیلیاردنفر علاوهبر نفت وارداتی از ایران، سرمایهگذاریهای فراوانی روی تبدیل انرژی خورشید به سوخت صورت گرفته است. بههرحال کشورهای مختلف بر اساس منابعی که دارند به استفاده از انرژیهای مختلف رو آوردهاند؛ چه زیست توده که از پسماندهای طبیعی به وجود میآید و چه انرژی هستهای. نباید تنها خود را منحصر به تولید انرژی هستهای کنیم چون این انرژی تجدیدپذیر نیست در صورتی که زیست توده که از گیاهان و جانداران خشکی و دریا به دست میآید تجدیدپذیر است. میتوانیم شکل مایع زیست توده را جایگزین بنزین و گازوییل کنیم. این در حالی است که نمیتوان انرژی هستهای را بهجای این سوختها در باک خودرو استفاده کرد. کشوری مانند برزیل 37سال است تولید بیواتانول از نیشکر را جایگزین بنزین کرده است یا در آفریقا و در مالزی و اندونزی از نخل روغنی برای تولید بیودیزل استفاده میشود. در آلمان نیز از گیاهی مانند کلزا برای تولید بیودیزل استفاده میشود که جایگزین گازوییل است. کشور ما با برخورداری از تمامی منابع انرژی، پتانسیلهای فراوانی برای تولید سوختهای تجدیدپذیر دارد و باید تنها زیرساختهای آن فراهم شود. سازمانهایی در دنیا وجود دارند که
به کشورهای تولیدکننده انرژیهای تجدیدپذیر کمکهای بلاعوضی اعطا میکنند. فیلیپین، تایلند، هندوستان و ترکیه از این کمکها استفاده کردهاند. امروزه دانشمندان به این نتیجه رسیدهاند که بیودیزل جایگزین مناسبی برای بنزین و گازوییل و بیواتانول جایگزین مناسبی برای بنزین است. مواد اولیه بیودیزل و بیواتانول در ایران بهوفور قابل تامین است. اهمیت سرمایه انسانی متخصص: انرژی هستهای یکی از ابزارهایی بود که بر اساس سند چشمانداز 20ساله کشور که در دولت اصلاحات طراحی و به مقاممعظمرهبری تقدیم و از سوی ایشان ابلاغ شد، ایران باید در سالهای گذشته به رشد هشتدرصدی اقتصادی دست مییافت که متاسفانه اینگونه نشد. در تقسیمبندیهایی که از منابع یک کشور صورت میگیرد این منابع به سهدسته منابع خدادادی، فیزیکی و انسانی تقسیم میشود که ما با روندی که طی هشتسال گذشته در پیش گرفتهایم سرمایههای انسانی کشور دچار آسیبهایی شد. اما وضعیت کشورهای دیگر اینگونه نیست. بهعنوان نمونه ژاپن در برآوردی که از سرمایههای ملی خود دارد 82درصد از این سرمایهها را نیروی انسانی میداند، این رقم در کشوری چون سوریه 60درصد است. به خاطر میآورم در
سالهای گذشته وزیر خارجه کانادا در خبری تاسفآور اعلام کرد که 500میلیارددلار از سرمایههای انسانی ایران به این کشور مهاجرت کرده است. این در حالی است که هیچگاه نمیتوان برای سرمایههای انسانی توسعهیافته، جایگزین مناسبی یافت. برنامههای هستهای کشور نتیجه فعالیت 30ساله و40ساله دانشمندان هستهای است. بسیاری از افرادی که در سالهای گذشته بازنشسته شدهاند، دانشمندانی هستند که در سالهای پیش از انقلاب تحصیل کردهاند و در ساخت نیروگاه اتمی بوشهر، رآکتور تهران یا دیگر فعالیتهای هستهای ایران نقش داشتهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.