پاسخ به برخی پرسشها درباره حادثه «ایران ۱۴۰» در گفتوگو با علیرضا مبشری
زنجیره به هم پیوستهای از معایب باعث سقوط میشود
محمود کیانی
ساعت 9:20 دقیقه روز ۱۹مرداد، یک فروند هواپیمای «ایران140» متعلق به شرکت هواپیمایی «سپاهانایر» که از تهران به مقصد طبس در حرکت بود، هنگام بلندشدن از انتهای باند فرودگاه مهرآباد، یک موتور خود را از دست داد و در شمال جاده مخصوص کرج سقوط کرد. این هواپیما ۴۸سرنشین داشت که در اثر سقوط، ۳۹نفر به طرز دلخراشی درگذشتند. سقوط این هواپیما بار دیگر افکار عمومی را متوجه موضوع ایمنی هواپیماهای مسافربری کرد. این فاجعه چنان پیامدهای گستردهای داشت که «حسن روحانی»، رییسجمهور ایران دستور توقف پروازهای این هواپیما را صادر کرد. به همین مناسبت با «علیرضا مبشری» کارشناس هوانوردی و یکی از نویسندگان سایت مرجع هوانوردی و هوافضای پارسی به گفتوگو نشستیم تا درباره سیستمهای ایمنی هواپیماها و همچنین نحوه نظارت بر فعالیتهای شرکتهای هواپیمایی بیشتر بدانیم. هرچند تا بازخوانی کامل جعبه سیاه هواپیما و انتشار رسمی دلایل سقوط آن، نمیتوان درباره دلیل قطعی نقص هواپیما سخنی گفت، اما تلاش کردیم در این گفتوگو ایمنی هواپیماها و بهویژه ایمنی هواپیماهای «ایران140» را در حالت کلی بررسی کنیم. مسوولیت کنترل امنیت
پروازی در ایران دقیقا برعهده چه نهادی است؟ نظارت بر ایمنی پروازها برعهده معاونت استاندارد پرواز سازمان هواپیمایی کشوری است. ضمنا صدور مجوز ساخت نیز بر عهده دفتر نظارت بر طراحی و ساخت وسایل پرنده است که در این مورد خاص، مجوز در تاریخ 18نوامبر2012 صادر شده است. آیا در فرودگاهها محدودیتی برای پرواز هواپیماهایی که محدودیت پرواز دارند، وجود دارد؟ واحد عملیات پرواز هر شرکت هوایی، خودش موظف به تعیین محدودیت بر اساس METAR (گزارش هواشناسی) صادرهشده توسط واحد هواشناسی فرودگاهی است. آیا هواپیمایی کشوری چارچوب پرواز هواپیماهای مسافربری را صادر میکند؟ دقیقا هواپیمایی کشوری تا چه حدی در کنترل پرواز هواپیماهای مختلف نقش دارد و تا چه حدی وظیفه خود شرکتهاست؟ هواپیمایی کشوری پس از آزمایش تواناییهای پرنده، بر اساس دستورالعملهای صادرهشده توسط سازنده و مطابقت این قوانین با ضمایم اعلامشده توسط ایکائو (سازمان بینالمللی هوانوردی کشوری) اقدام به صدور مجوز عملیاتی یک پرنده میکند. همچنین در این مجوز، وضعیت تعمیر و نگهداری هواپیما نیز مورد بررسی قرار میگیرد. مجوز پرواز یک
هواپیما بر اساس رجیستر مشخص میشود Certificate of Airworthiness که به اختصار C of A نامیده میشود. انجام صحیح و اطمینان از درستی رویههای تعمیر و نگهداری برعهده شرکت بهرهبردار بوده و در صورت بروز مشکل در پرواز هواپیما، مورد باید به اطلاع سازمان هواپیمایی کشوری برسد. در این مورد پس از رفعنقص، سازمان هواپیمایی کشوری مجددا نسبت به رفع محدودیت پروازی (پس از بررسی مدارک و رویههای انجامشده) اقدام خواهد کرد. یکی از قوانین کلی در صدور مجوز پرواز یک تایپ (نوع) جدید هواپیما، توانایی پرنده برای انجام یک انصراف از فرود و اوجگیری بدون داشتن یک موتور حیاتی (One Critical Engine) است که به صراحت در ضمایم ایکائو (اندکس6، قسمت اول) ذکر شده است. محدودیت حجمی هواپیما که اینروزها رقم 35نفر برای آن شنیده میشود، دقیقا کی و چرا وضع شد؟ تا جایی که بهخاطر دارم، این محدودیت در مرداد یا شهریور89 وضع شد و حجمی نبود، بلکه محدودیت وزن برخاست بر مبنای 37مسافر بزرگسال بود. (هر مسافر بزرگسال وزنی معادل 80 کیلوگرم دارد.) حسابکرد و (خدمه پرواز) جداست. این محدودیت بیشتر بر اساس سنجش توانایی هواپیما برای اجرای
دستورالعملهای خروجی و ورودی فرودگاههای کشور وضع شدهاند. محدودیت درجه حرارت برای پرواز هواپیما در تابستان برای «ایران 140» چه وضعیتی داشت؟ این محدودیت برای بهرهبرداری هواپیما در پرفورمنس چارت (چارت عملکرد که توسط سازنده تهیه و در اختیار بهرهبردار قرار میگیرد) و جداول کتابچه عملیاتی هواپیما وجود دارد و ساعت مشخصی در نظر نگرفته است. بلکه بر اساس درجه حرارت، ارتفاع فرودگاه، تعداد مسافر (وزن برخاست)، فشار هوا و حتی جهت و سرعت وزش باد، محدودیتهایی ایجاد میشود. این محدودیتها ممکن است توسط بهرهبردار سختگیرانهتر اعمال شوند. محدودیتهای عملکرد موتور در دمای مختلف هم توسط کارخانه سازنده مشخص میشود که از -50 تا +60 نوشته شده است. دقیقا مشکل موتورهای هواپیما چیست؟ آیا اشتراک هسته موتورها با موتور بالگردهای روسی میل و کاموف در این ضعف، نقشی داشته است؟ موتور مورد استفاده در این هواپیما موتور توربوپراپ TV3-117VMA-SBM1 بوده که بر پایه موتور TV3-117 هلیکوپترهای میل و کاموف ساخته شده است. تفاوت این موتور با موتور توربوشفت (هلیکوپتر) تغییر در مکانیسم بردار انتقال نیرو از
عمودی به افقی بوده که منجر به کاهش نسبی کارایی موتور و افزایش احتمال نقصفنی بر اثر بروز مشکل در سیستم انتقال نیرو شده است. همچنین این موتور فاقد اتو فدر (سیستم گردش خودکار ملخ در صورت نقص فنی موتور) است که در صورت عدم به کارانداختن فدر (گردش خودکار ملخ) به صورت دستی، میتواند باعث ایجاد نیروی پسا (Drag) در یکی از طرفین شود. همچنین سیستم سوخترسانی این موتور در ابتدا دارای مشکلاتی بوده که توسط سازنده، عملیات مهندسی برای رفع این نقص صورت پذیرفته است. کارخانه سازنده مادر (آنتونوف) برای تولیدات خود موتور جایگزین کانادایی PW-127 را نیز پیشنهاد میدهد که به دلیل تحریم، این موتور در اختیار طرف ایرانی قرار نگرفته است. در این صورت فکر میکنید چرا با توجه به مشکل موتورها، زودتر اقدامی برای حل مشکل صورت نگرفته است؟ اقدامات اصلاحی روی موتورهای این هواپیما و سیستم سوخترسانی از سوی سازنده ایرانی صورت پذیرفته و موارد نقص فنی کاهش داشتهاند. در سوانح هوانوردی علت سانحه بیش از یکمورد بوده و در حقیقت به صورت زنجیرهای از موارد بررسی میشوند. نقص یکموتور به تنهایی شاید به سقوط منتهی نشود، بلکه در
کنار آن باید مواردی از قبیل درجه حرارت محیط، جهت و سرعت وزش باد، عملکرد خدمه و... نیز بررسی شوند. میدانیم که این هواپیما در خود اوکراین هم اقبال خوبی نداشت، دقیقا به چه علت، دیگر مشتریان هواپیما مانند آذربایجان از خرید هواپیما صرفنظر کردهاند؟ این هواپیما برای جایگزینی هواپیمای آنتونوف «An-24» ساخته شده بود ولی به دلیل قیمت غیررقابتی و کارایی پایینتر از مدلهای دیگر، اقبال چندانی نیافت. هواپیمایی آذربایجان به دلیل سقوط یکی از این هواپیماها در پرواز شماره217 این کشور در دریای خزر، تصمیم به لغو سفارش خود گرفت. علت سانحه پرواز217، اشکال در هماهنگی بین سیستمهای جایروسکوپ (ژیروسکوپ) هواپیما عنوان شد که منجر به اشکال در آلات دقیق پروازی و نشانگرهای وضعیت هواپیما در افق میشود. (چون این پرواز بر فراز دریا و شبهنگام صورت میگرفته، خدمه توانایی تشخیص موقعیت پرنده را نداشتند.) در باب ورود «ایران140» به ایران، دقیقا به چه علت هیچ شرکتی به خرید هواپیما اقدام نکرد، حتی شرکت نفت و نهادهای نظامی؟ در این زمینه چندینعامل فنی، فرهنگی و اقتصادی در کنار هم وجود داشتند. از دیدگاه
اقتصادی باید گفت در حالیکه این هواپیما در اوکراین حداکثر 9میلیوندلار قیمتگذاری شده است، در نمونه ایرانی به دلیل هزینههای سربار و بالادستی تولید، به رقم 12/5تا 15میلیوندلار افزایش یافته که خود مزیت رقابتی در بازار خرید را از بین میبرد. همچنین هزینه عملیاتی هر ساعت - صندلی در این هواپیما با توجه به مسیرهای پروازی داخلی ایران و تعداد مسافران، بالاتر از دیگر هواپیماهاست. بهعنوان مثال، قیمت یکهواپیمای «ایرباس320» ساخت ابتدای دهه2000 در بازار دستدوم، در حدود هشتتا12میلیوندلار است. از دیدگاه فنی، عدماطمینان به کارایی موتورهای مورد استفاده بهویژه برای عملیاتهای خاص (مانند گشت دریایی یا عملیات هوابرد ترابری نظامی) منجر به عدم تمایل به استفاده شده است. مشابه همین شرایط برای اوکراین نیز وجود داشته است. از دیدگاه فرهنگی، متاسفانه در کل جامعه دیدگاه مثبتی درباره استفاده از هواپیماهای توربوپراپ وجود نداشته و عامه مسافران، وجود موتور جت در هواپیما را عامل اطمینان میدانند. همچنین همانگونه که در سایر تولیدات ملی نیز دیده میشود، اقبال مساعدی نسبت به تولیدات ملی وجود ندارد و مصرفکنندگان ایرانی همواره
نگرشی منفی به کالاهای تولید داخل دارند. این امر در نهایت ریسک بهرهبرداری هواپیما را برای خطوط هوایی بالا برده و با درنظرگرفتن دو مورد فنی و اقتصادی پیشین، شرکتهای هواپیمایی استفاده از هواپیماهای توربوفن دستدوم را بر توربوپراپها ترجیح میدهند. وضعیت عملیاتی هواپیما تا پیش از سانحه به چه ترتیبی بوده است؟ تاکنون ششفروند از این هواپیما در اختیار هواپیمایی سپاهان، دوفروند در اختیار هواناجا (هواپیمایی نیروی انتظامی) و یکفروند در اختیار خود هسا قرار گرفته است. در این بین، یکهواپیما با شماره سریال ساخت9001 (نخستین نمونه) برای مدتی در اختیار هواپیمایی منحلشده سفیران قرار داشت که سال1387 به دلیل مشکل در موتور، مجبور به فرود اضطراری در فرودگاه اراک شد. هواپیما پس از فرود در اراک به دلیل عدمتوانایی خدمه در کنترل آن از باند خارج شده و آسیب دید. بدنه هواپیما پس از مدتی تعمیر شد و هواپیما به شرکت سازنده عودت داده شد. همچنین شماره سریال9004 (چهارمین نمونه) در بهمن87 در حین انجام عملیات آموزش خلبانان این تایپ زیرنظر خلبان آزمایشگر هواپیما (استاد خلبان باقر گردان) در شاهینشهر اصفهان دچار سانحه
شده و هر پنجسرنشین آن کشته شدند. علت سانحه نقصفنی موتور هواپیما پس از عملیات نشست و برخاست و عدمتوانایی خدمه در کنترل هواپیما عنوان شد. شماره سریال9005 (پنجمین نمونه) که همین هواپیمای اخیر بود با علامت ثبت EP-GPA نیز در 19مرداد 1393، پس از برخاست از فرودگاه مهرآباد دچار سانحه شد که علت آن در دست بررسی است. همچنین یک فروند «آنتونوف 140» اوکراینی به علامت ثبت UR-14003 که حامل کارشناسان اوکراینی برای افتتاح خط تولید این هواپیما در ایران بود نیز به دلیل اشتباه خدمه در استفاده از دستگاههای ناوبری و پرواز در ارتفاع پایینتر از میزان مشخصشده در چارت تقرب، در حوالی اردستان اصفهان به کوه برخورد کرد. این سانحه در روزهای اخیر توسط خبرگزاریها و نمایندگان مجلس شورای اسلامی جزو سوانح «ایران140» انگاشته شده که غلط است. در مورد سانحه اخیر فکر میکنید چه عاملی مقصر اصلی سانحه بوده است؟ تا زمان اعلام گزارش رسمی سانحه نمیتوان در این خصوص اظهارنظر کرد. مواردی مانند از کارافتادن موتور شماره دو، باد متغیر در فرودگاه مهرآباد، گرمای هوا و وزن برخاست قابلتوجه هواپیما، قطعی بهنظر میرسد اما هرگونه
اظهارنظر تا پیش از اعلام رسمی گزارش و انتشار دادههای جعبههای سیاه غیرعلمی خواهد بود. زمینگیرکردن ناوگان یکهواپیما، به دلیل بروز سانحه با علت مشخص (تا زمان تعیین علت) امری متدوال بوده اما این امر در کشورهای دارای سیستم هوانوردی قوی معمولا بر عهده نهاد قانونگذار (در ایران سازمان هوانوردی کشوری) است. همچنین تعمیم مشکلات یک نوع مشخص از هواپیما (یا یک دلیل غیرمعمول در یک پرنده) به سایر هواپیماها نیز غیرکارشناسی است و هر تایپ باید با توجه به ویژگیهای مشخصشده توسط کارخانه سازنده و همخوانی با شرایط جغرافیایی و مسیرهای پروازی جداگانه، بررسی شود. در نهایت در مورد فرسودگی ناوگان و خطرات کلی حاصل از این شرایط، چه نظری دارید؟ قوانین صنعت هوانوردی برخلاف تصور عموم مردم نسبی نیستند؛ نمیتوان یکهواپیما را نسبتا ایمن یا نسبتا مطمئن دانست. در هوانوردی یک کار باید انجام شود یا نباید انجام شود، یک هواپیما یا قابلیت پرواز دارد یا ندارد. کهولت سن و فرسودگی ناوگان با افزایش هزینههای بهرهبرداری (مصرف سوخت، افزایش تاخیرات ناشی از تعمیرات و...)، افزایش هزینههای تعمیر و نگهداری و افزایش احتمال زمینگیری
هواپیما بر صنعت اثر میگذارد. پیش از آغاز یک پرواز عامل فنی و مهندسی تعمیرات و کروی پرواز بر وضعیت هواپیما نظارت میکنند. اگرچه با در نظرگرفتن همه این عوامل نیز احتمال بروز نقص فنی وجود دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.