|

آموزه‌های تاریخی 28مرداد

عسل عباسیان: ملت‌ها ذاتا خوشبخت یا بدبخت نیستند. نمی‌شود از تقدیر تاریخی خوش یک سرزمین و تقدیر شوم سرزمین دیگر حرف زد و همه‌چیز را گذاشت پای جبر و سرنوشتی از پیش تعیین‌شده. اما به‌هرحال وقتی روزی همچون 28 مرداد، در تاریخ یک ملت می‌شود روز شرمندگی، نمی‌توان آن ملت را بابت از سر گذراندن چنین روزی بدبخت خواند بلکه باید به درس‌هایی که آن ملت از آن روز می‌تواند بگیرد، اندیشید. فردا 61 سال از کودتای 28مرداد که سرنگونی دولت مصدق را به دنبال داشت، می‌گذرد. به‌سراغ سه چهره ادبی، سینمایی و سیاسی رفتیم تا از آنچه این روز تاریخی به ما می‌آموزد، بگویند. جواد مجابی شاعر و نویسنده 28 مرداد شاهین ترازویی است که کفه تاریخ را به طرف ناامیدی کج می‌کند. قبل از 28مرداد؛ قانون در کشور حاکمیتی نسبی داشت و نخست‌وزیرها و تاحدی نمایندگان مجلس نماینده مردم بودند. اما در کودتای 28مرداد شاه نیرو گرفت و نیروهای ملی تضعیف شدند، قانون‌گرایی هم تضعیف شد و فضای مملکت به‌سمت امنیتی‌شدن پیش رفت. پیش از آن، فضای نسبتا بازی برای احزاب و گروه‌های فرهنگی وجود داشت. اما بعد از 28مرداد 1332، سیستم امنیتی فضا را تحت‌کنترل گرفت و به خفقان سیاسی و اجتماعی منجر شد. این اتفاقات را من از چشم آمریکا می‌بینم که سعی کرد به این طریق بر فضای سیاسی ایران چیره شود. چیزی که در فضای ادبیات در این برهه اتفاق افتاد انتحاری تدریجی بود که بر فضای اهل فرهنگ سیطره پیدا کرد. دلیلش این بود که بسیاری از نویسندگان ما با روحیه اجتماعی فکر می‌کردند زیر سایه مشروطه به آزادی‌های بیشتری می‌رسند و کودتا آن آرزوها را بر باد داد و باعث شد بسیاری از نویسندگان و روشنفکران یا دست از سیاست کشیدند یا در غرقاب ناامیدی فرو رفتند و این نوعی خودکشی تدریجی بین هنرمندان پدید آورد که از بین بردن جسم و سلامت خودشان را در پی داشت. این، نه تنها کمکی به آنها نکرد بلکه مردم را از وجود متفکرین محروم کرد و این مساله تا حوالی سال 45 ادامه داشت؛ اگرچه از آغاز دهه 40 فضا کمی عوض شده بود و پس از هشت‌سال کمی رونق اقتصادی به وجود آمد. از سال 45 تا 55 رونق درستی پیش آمد که باعث رونق فرهنگی و اجتماعی هم شد و جامعه را دگرگون کرد اما جامعه ادبیات ما این دگرگونی را حس نکرد و کماکان در بر پاشنه ناامیدی‌ها می‌چرخید. شاید هنرمندان ما باید این تغییر فضا را از آغاز دهه40 متوجه می‌شدند و کماکان بر طبل ناامیدی نمی‌کوفتند. درسی که کودتای 28 مرداد و فضای پس از آن برای ما دارد این است که آدمی نباید هیچ‌وقت فضا را همیشگی تصور کند و باید همواره مترصد تغییر فضا باشد. متاسفانه در آغاز دهه40 نه روزنامه‌نگاران و نه اهل قلم متوجه تغییری که در جامعه به صورت ناگزیر پیش آمده بود، نشدند. کشور تغییر جهت را حس نکرد و اهالی قلم بر حالات هیجانی خود پای فشردند. در صورتی که گذر زمان بسیاری از مسایل را حل کرد و فضا را تغییر داد. خسرو سینایی کارگردان اصولا ترجیحم این است که درباره آنچه راجع به سیاست می‌دانم حرف نزنم. با این همه، به گمان من درسی که کودتای 28مرداد برای ما دارد، این است که نفاق در یک ملت، همواره به ضرر آن ملت بوده و هست. 28مرداد هم حاصل نفاقی بین نیروهای مختلف بود که آن زمان در مقابل هم ایستادند و نهایتا همه‌شان متضرر شدند. آذر منصوری فعال سیاسی اصلاح‌طلب کودتای 28مرداد پس از دو جنبش در تاریخ معاصر ما رخ داد. اولین جنبش، انقلاب مشروطه بود که بین سال‌های 1284 تا 1290 اتفاق افتاد و با یک عامل مشابه همین کودتای 28مرداد متوقف شد و بعد هم جنبش ملی‌شدن صنعت نفت بود که از سال 1330 تا 1332 اتفاق افتاد. این دو جنبش هردو در پی کاهش وابستگی و متوقف‌کردن کنترل نیروهای خارجی در ایران و به‌دنبال استقلال ملی و رفع وابستگی‌ها با توجه به سرمایه عظیم ایران بودند. هر دو جنبش فرازها و موفقیت‌هایی داشتند اما اتفاقاتی افتاد که دستاوردهای هر دو جنبش از هم پاشیده شد و خاتمه پیدا کرد. در مقایسه این دو جنبش در یک‌صد سال اخیر و بررسی علل موفقیت‌ها و ناکامی‌های هر دو و شباهت‌هایی که رفتارهای حاملان این جنبش‌ها داشتند، می‌توان عوامل اصلی‌ای که باعث توقف شدند را شناخت. دکتر مصدق یکی از مترقی‌ترین چهره‌های کشور‌های جهان سوم بود که هدف اصلی‌اش استقلال ایران بود. او توانست اصل قراردادن نفت را به‌عنوان ثروت ملی در بین مردم تئوریزه کند. توانست قدرت سیاسی خود را نشان دهد و به نوعی قدرت سیاسی ملت را به رخ شاه بکشد که فقط توسط او ممکن بود. فقدان تجربه کنشگران اصلی این جنبش و عدم سازماندهی احزاب و نیروهایی که می‌توانستند لایه‌های مختلف اجتماع را سازماندهی کنند و تاثیرگذار باشند و غیرهمسو بودن بخش عمده‌ای از روشنفکران و همراه نشدنشان با جنبش و به‌خصوص فقدان توجه حاملان جنبش به تاثیرگذاری روحانیت و در نتیجه عدم همراهی لازم از جانب روحانیت با جنبش (به‌خصوص نمود بارزش آیت‌الله کاشانی) باعث شد عده‌ای به‌جای همراهی، مقابل این حرکت بایستند و این رودررویی‌ها در حساس‌ترین برهه جنبش در کنار ساختار سیاسی حاکم، باعث ایجاد شکاف شود و این شکاف بر گسست بدنه اجتماعی از جنبش تاثیر بگذارد. مصدق نتوانست از این چنددستگی‌ها جلوگیری کند. مهم‌ترین درسی که از وقوع کودتای 28مرداد که منجر به استقرار حکومتی وابسته‌تر شد، یعنی جایگزینی آمریکا به‌جای انگلیس، می‌توان گرفت فقدان انسجام و ائتلاف نیروهای داخلی و رودررویی کنشگران اصلی این جنبش بود که زمینه لازم را برای مداخله قدرت‌های بیگانه و ناکام گذاشتن نقشه‌های مصدق ایجاد کرد و باعث شد ابرقدرتی جدید بر ایران تسلط پیدا کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.