بهمناسبت درگذشت مدیر نشر کارنامه
زهرایی، نشانه راه
عبدالرضا گرشاسبی
سیصدوشصتوچندروز است چشمان صندلی کار محمد زهرایی، در بهتِ سکوتِ ناگهانی مردی که سالها هرروز سرشار از ذوق و امید به آن تکیه میزد، خیره مانده است. این نگاه در چشمان تکتک اجزا و اشیای دفتر کار زهرایی ساکت مانده است. به تعبیری، زهرایی و مکتب زهرایی از دفتر کارش شروع میشوند. او مانیفست خود از زندگی را با رمزوراز فرم اجزا و اشیای دفتر کارش، تعریف میکند. مربع یکی از اشکال هندسی است که بیش از هر شکل دیگر و بهعنوان جهانیترین صورت در زبان نمادها بهکار گرفته شده است. یک مفهوم نمادین آن، بهعنوان شکلی که نماینده «هماهنگی دقیق و کامل اجزا و ابعاد یک مجموعه» است در هنر تجسمی معنا میشود. انتخاب فرم مربع زهرایی، در حفاظ در ورودی و پنجرههای دفترکار، تا قفسههای کتابخانهای که بارها آن را عوض میکند تا مربع کامل باشد، تا طراحی نمای مربع در سقف و کاشیهای نقشآلود مربعی در کف، حکایت فلسفه و مکتب زهرایی در تمام ابعاد هنری کتاب را روایت میکند. استاتیک شکل مربع بحثی است که زهرایی در فرم و مهندسی کتاب ایران بهعنوان تحولی نو در این زمینه مطرح میکند. برای زهرایی زندگی و کار، ترسیم عشق و بهجاآوردن رسم عاشقی هم بود.
او از هشتسالگی با ازدستدادن پدر، زندگی و کار را توامان و مشترک با هم میشناسد. در مسیر این راه هنوز 18سالگی را تجربه نکرده بود که کتاب را از پشت ویترین کتابفروشی سعدی مشهد به ارمغان میگیرد. چندی بعد در تهران با نمونهخوانی کتاب «تاریخ عرب» از انتشارات فرانکلین، وزن بصری کتاب در چشمانش برق میزند. درک زیبایی و رنگ در کتاب را در انتشارات نیل تجربه میکند و حاصل آن در چاپ مجدد کتابهای «دن آرام» و«هوای تازه» اثر احمد شاملو را با تکنیک جلد کنفی در دهه 50، اولینبار در نشر کشور بهمنصه ظهور میرساند. اما ظهور جدی زهرایی در نشر کشور، پس از فرازوفرودهای سهمگین در زندگی، از یکدهه بعد فرصت بروز پیدا میکند. در طی این دوران او تجربههای تلخ و شیرین فراوانی را پشتسر میگذارد، پرکاریاش را از پدر به ارث برده بود اما امید و برداشتن گامهای بلند را وامدار ایمان و ذوقش به کار بود. با کتابهای «قطع بیبی» ذوقورزی خودش را بروز داد. اما سال 73 نشر کشور را با کتاب «حافظ به سعی سایه» دچار تحیر کرد. کاری را در تاریخ نشر کتاب کشور خلق کرد که بار دیگر گویی رمز مربع کامل در کتاب را نشان داد. ظرافت حروف، نوع کاغذ، جلدسازی،
چاپ رنگ سفید بر کاغذ سفید، طراحی جدول در پاورقیها، نوع کاغذ و مرکب چاپ و هر آنچه که باید را در آن بهکار برد. با انتشار کتاب«عروسک خانه» نشان راهی را در حروف نمایی نشر کتاب بهجا گذاشت که فاصله بسیار او را از نشر کشور نشان میداد. انتشار کتاب«قبله عالم» اثری که تاریخ زندگی ناصرالدینشاه را عباس امانت تالیف کرده بود، بهصورت اثر منحصربهفرد دیگری به وجود آورد، که نشان میداد نهتنها در عرصه هنر معماری کتاب بلکه شناخت آثار مهم و ماندگار مکتوب کشور هم دستی بر آتش دارد. در دهه 80 با انتشار«خواب آشفته نفت» و «تاریخ بیخردی»، نشان داد که او برای ایجاد گنجینهای برای تاریخ نشر کشور طرحی درانداخته است. «ماندگارکردن» کتاب نشان دیگری بود که زهرایی را به خود جلب کرده بود و این آخر با انتشار «کتاب مستطاب آشپزی» گام بلندتر دیگری را برای اعتبار و عزتبخشیدن به کتاب برداشت. او در این اثر نهتنها به تمام و کمال، نشانههایی که برای هنر معماری کتاب به ثبت رسانده بود را اجرا کرد، بلکه با تجربه آشپزی غذاهای مندرج در کتاب در مناطق مختلف کشور، درک خود را از مسیر نشر کتاب نشان داد تا بدانیم چگونه نشر کتاب باید، هم در تعالی و
صیانت فرهنگ یک کشور و هم ماندگاری کتاب برای همیشه تاریخ کتاب نقش ایفا کند. با اینهمه محمد زهرایی را بیش از آنکه ناشر به شکل حرفهای امروزی آن بنامیم، باید معماری خوشذوق و خلاق برای کتاب بدانیم. حضور ابدی او در بین مزار هنرمندان میتواند پاسخی نمادین به این سخن باشد. زهرایی توانست تاریخ نوینی را در معماری کتاب و نشر کشورمان بنا کند و شاید اغراق نباشد اگر بگوییم تاریخ نوینی در معماری کتاب جهان. زیرا گرچه کشورهایی هستند که در معماری کتاب نوآوری میکنند اما راهی که زهرایی بهتنهایی میرفت و نشانهگذاری میکرد را شاید در جایی دیگر پیدا نکنیم. به نظر میرسد هنوز خیلی زود باشد تا بتوانیم مسیر راه و نشانههایی که زهرایی در مسیر نشر و معماری کتاب گذاشت را بشناسیم و تفسیر و تاویل کنیم؛ مسیری که همه با حیرت و ناباوری به آن نگاه میکنیم. هنوز منطق زهرایی در نشر کشور برای ما روشن نیست، درک منطق او چنان با فکر زمانه ما فاصله دارد که بهندرت کثرتی از آن میبینیم. وقتی از روزبه زهرایی از این ندای درونی او پرسیدم، گفت: پدرم یک کمالگرا نبود، او یک کمالپرست بود و برای تکاملش رسم عاشقی بجا میآورد. یادش گرامی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.