|

اعطای تندیس سرو نقره‌ای به «کامران»

شیردل: کارم، پته روی‌آب‌ریختن است

سعید برآبادی: سه‌حالت بیشتر نداشت؛ یا سیستم تهویه سالن از کار افتاده بود، یا جمعیت زیادتر از ظرفیت سالن بود یا هوا چند درجه‌ای گرمتر از پیش‌بینی‌ها شده بود. در هر سه فرضیه، کامران شیردل و میزبانان سینمایی‌اش در مراسمی که برای بزرگداشت او در سینما تک «خانه هنرمندان» برگزار شده بود، آنقدر عرق کردند که در نور فلاش دوربین‌ها، صورت‌های‌شان برق می‌افتاد. سالن سینما تک، تابه‌حال، چند مراسم بزرگداشت سینمایی به خود دیده اما آنچه را پنجشنبه‌شب بیست‌وسوم مرداد از سر گذراند، دیگر شبیه به یک مراسم ساده و تشریفاتی نبود؛ آنهایی که در گرمای مرداد خودشان را از ترافیک مرکز شهر عبور داده و رسانده بودند به «خانه هنرمندان»، با شوق سال‌ها انتظار به دیدن نسخه بازسازی‌شده فیلم «اون شب که بارون اومد» و کارگردانش نشستند. پته روی‌آب‌ریختن بخشی از گرما، بی‌تعارف‌های معمول، حاصل فشردگی و تراکم آن همه چهره‌های شاخص دنیای هنر بود؛ از منتهاالیه ادبیات رئالیستی که دولت‌آبادی در آن ایستاده تا دنیای خیالی رنگ‌ها که از آن آغداشلو است. آدم‌های مجبور به سکوت هم، شیردل را در این میهمانی بزرگ تنها نگذاشته بودند. درست شبیه آنجا که شیردل گفت: «کار من پته روی‌آب‌ریختن است» تا هم اشاره‌ای باشد به فیلم‌های مستندش و هم یادآوری خاطره دوره‌ای از افشاسازی او درباره تخریب فیلم‌ها در آرشیو وزارت ارشاد: «صدها فیلم در وزارت فرهنگ و هنر از بین می‌روند و سال‌ها پیش من از این اتفاق گله کردم اما همان موقع، بسیاری در وزارت ارشاد از من گله کردند که شما دوباره پته‌ ما را بیرون ریختید و کار خودتان را کردید. خب، کار من پته روی‌آب‌ریختن است دیگر!» آنهایی که نسخه قدیمی «اون شب که بارون اومد» را در یوتیوب یا روی دی‌وی‌دی دیده‌اند باورشان نمی‌شد که حالا در برابر همان تصاویر منتها با کیفیتی غیرقابل مقایسه، نشسته‌اند. «فیلمخانه ملی ایران» که تمام زحمت خود را صرف بازسازی این فیلم کرده بود، بعد از اکران فیلم مورد تقدیر کامران شیردل قرار گرفت آن هم با یادآوری خاطره تلخ ازبین‌رفتن بسیاری از فیلم‌های مهم سینمای ایران: «این هم جزو عجایب است که درباره فیلمی که سال‌ها در قوطی‌های فلزی درب‌وداغون نگهداری شده، حرف‌هایی بزنم.» با این همه او و مهرجویی انگار شانس آورده‌اند؛ چون در روزگاری که گذشته مدام در حال تخریب است، فیلم «اون شب که بارون اومد» و «گاو» این شانس را پیدا کردند که با هزینه‌ای هنگفت بازسازی شوند. اگرچه شیردل حتی از این موضوع نیز استفاده کرد تا گزندگی حرف‌هایش را بیشترازقبل کند: «این فیلم‌ها دارند از بین می‌روند ولی پروسه ترمیم آنها بسیار‌گران و طاقت‌فرساست با این همه در کشوری که میلیاردها دلار جابه‌جا می‌شود بدون اینکه صدای کسی دربیاید، صرف این هزینه‌ها برای کار فرهنگی مشکلی ندارد.» بنابراین بخشی از میهمانان این مراسم با چشم‌های گرد شده شاهد اولین پخش نسخه اصلاح‌شده این فیلم تاریخ‌ساز بودند. فیلمی که نام شیردل را در تاریخ سینمای ایران ماندگار کرد. یاد بعضی نفرات فهرست بلندبالایی از دوستان شیردل، میهمان این برنامه بودند بنابراین کارگردان «اون شب که بارون اومد» ترجیح داد به جای آنها، از کسانی نام ببرد که غایبان این مراسم بودند اما شاید کسی فکرش را هم نمی‌کرد که در این فهرست، امیر نادری در کنار برتولوچی قرار گیرد و رامین بهرامی در کنار مارکو بلوکیو. شیردل از رفاقت با آنها سخن گفت، از اینکه امیرنادری امروز در راه فستیوال ونیز است و برتولوچی به‌دلیل بیماری، از روی ویلچر فیلم می‌سازد و سلام تک‌تک آنها را به میهمانان این مراسم رساند. دوستان شیردل پاسخ این سلام را با لبخندی دادند؛ چهره‌هایی چون کامبوزیا پرتوی، محمود کلاری، محسن امیر یوسفی، امیرشهاب رضویان، امیر اثباتی، جعفر پناهی، همایون اسعدیان، امیر عابدی، لیلی رشیدی، محمد آلادپوش، مجید برزگر و خیلی‌های دیگر که شاید سال‌ها بود پا به هیچ مراسم تقدیری نگذاشته بودند. کارگردان باسواد هنوز سالن گرم بود و با رسیدن زمان پخش فیلم «اون شب که بارون اومد»، گرم‌تر هم شد. پس از پایان فیلم، آیدین آغداشلو، فیلم را «تکان دهنده» توصیف کرد چراکه در مقایسه برداشت تازه خود از آن با برداشتی که سال‌ها پیش موقع دیدن فیلم به دست آورده بود به نظر می‌رسید که «شیردل جزو نابغه‌های دهه 40 که با ارعاب و بی‌سوادی و مصاحبه سرپا ماندند، نبود و شکر خدا هم نیست. خوشحالم در دورانی زندگی کردم که شیردل هم در آن دوران بود.» رقابت بر سر نوشتن کتابِ شیردل صحبت‌های آغداشلو به قدری صمیمی و آمیخته با نوعی طنز بود که هر منتقدی که پس از او روی جایگاه سخنرانی پا گذاشت برای تالیف یک کتاب درباره شیردل اعلام آمادگی کرد چراکه به گفته خسرو دهقان و هوشنگ گلمکانی، از میان 150فیلمی که شیردل ساخته تنها چهار فیلم او دیده شده و در دنیا مورد بحث قرار گرفته و باقی همه فراموش شده‌اند. دهقان، شیردل را جزو یکی از آن استثنائاتی در سینمای ایران به حساب آورد که «باسواد» است و دلیل سخنش را هم این طور توضیح داد: «دو سینمای فرانسه و ایتالیا به‌طور مستقیم و غیرمستقیم روی شیردل تاثیر گذاشته و می‌گذارد اما او به‌دوراز این تاثیرپذیری، سینمای مستقل خود را ساخته است.» بخش عمده‌ای از سینمای شیردل، فیلم‌های سفارشی‌ای است که او ساخته اما معمولا در ورای این سفارش‌ها راه دیگری در پیش گرفته و همین موضوع باعث شده که این فیلم‌ها ماندگار شوند. از میان منتقدان حاضر در این مراسم، هوشنگ گلمکانی به این موضوع اشاره کرد و گفت: «فیلم «اون شب که بارون اومد» نشان می‌دهد که یک فیلمساز مستقل با دید مستقلی که دارد چگونه می‌تواند با یک سفارش برخورد کند. این فیلم به‌دلیل همین جسارتی که داشت، بایگانی شد و من آن را برای اولین‌بار در جشنواره تهران و در سال 53 دیدم که حیرت‌انگیز بود و همچنان هم حیرت‌انگیز است.»میزان این حیرت هم برای سینماگران متفاوت است؛ آنچنان که واروژ کریم مسیحی در این مراسم گفت که شیردل از بهترین استادانش در سینما بوده و «با دیدن هر فیلم او، به اندازه دو ترم دانشگاه، می‌آموزم.» پایان‌بندی فیلم «اون شب که بارون اومد» دیالوگی پنهان است که مدام تکرار می‌کند: «دروغ محض آقا!» شیردل با آوردن این جمله عدم قطعیت را به سینمای سلبی ایران وارد کرد که پر از آرتیست‌های گیشه‌ای بود. پنجشنبه‌شب وقتی تندیس سرو نقره‌ای را که محمود دولت آبادی به او داده بود به خانه می‌برد، دوباره سالن گرم سینما تک، سرشار از همان عدم قطعیت، طنز و فروتنی بود که شاید سینمای ایران نیازمند آن است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.