آب و صلح برای همه
یوسف مولایی
آب زیبا و هستیساز است. همه جلوههای شگفتی و زیبایی در طبیعت با آب جان میگیرد. موسیقی آب دلنواز و قطرههای آب سرشار از مهربانی و شادابی است. آب مملو از تاریخ زندگی است، انسان و تمدنش با آب وارد تاریخ شده است. مولکولهای آب با احساسات انسان رابطه برقرار میکنند. در بعضی از آیینها، آب رازدار است و مشکلگشا. آب در چرخه حیات خود از دریا به هوا و هوا به زمین، پیوسته در حرکت است. فعل و انفعالات مرتبط با چرخه حیات آب نیز از شگفتیهای هستی است. آب موجود در اتمسفر زمین بر اثر گردش طبیعی آن هر 9روز یکبار فاصله آسمان و زمین را طی میکند. حجم آب در گردش حدود 40هزارکیلومترمکعب است. انسان در حال حاضر قادر است تا 25هزارکیلومتر آن را مورد بهرهبرداری قرار دهد. حجم آب شیرین در جهان حدود 8/2درصد از حجم کل آب جهان است و حدود دوسوم از این مقدار قابل دسترسی نیست، چرا که مقدار زیادی از آبهای شیرین جهان به شکل یخ در یخچالهای قطبی و کوهستانی قرار دارد. حدود 65درصد از آبهای شیرین در اختیار هفتکشور جهان است و سهم بیش از 190کشور جهان فقط 35درصد از آب شیرین است و این امر عمق بحران را نشان میدهد و آبهای شیرین رودها،
دریاچهها و آبهای زیرزمینی، عمده نیاز انسان به آب شیرین را تامین میکند. انسانها در تامین آب مورد نیاز خود از مناطق خشک و نیمهخشک و حتی مرطوب از آبهای زیرزمینیای که در لایههای داخلی زمین هستند با مشکلات فنی مربوط به اکتشاف، حفر چاهها، کانالکشی و ایجاد تاسیسات و... مواجه هستند. رودها راحتتر از آبهای زیرزمینی در دسترس انسان بوده و تمام تمدنهای باستانی آغازین بشر در کنار رودهای بزرگ شکل گرفته است. رودخانهها در تداوم حرکت خود با تصاویری ناب چشمهای شیفته زیبایی را نوازش میکند. رودخانهها بر اساس سرعت و تداوم جریان آب، به سهدسته تقسیم میشوند: رودخانههایی که در تمام سالجاری هستند، رودخانههای ادواری و رودخانههای متناوب. رودخانهها دارای اهمیت بسیار بالای اکولوژیکی هستند و رگهای حیاتی ارتباطی جهان بهشمار میروند. محل رویش تعداد زیادی از گیاهان و زیستگاههای متنوعی از آبزیان بوده و ساختار زیستمحیطی پیچیدهای دارند. رودخانهها بهعنوان بخشی از ثروت طبیعی هر کشوری نقش بسیار بااهمیتی در توسعه هر کشور دارد. مساله مرزبندی رودخانههایی که از قلمرو دو یا چند کشور عبور میکنند یا قلمرو آنها را از
یکدیگر جدا میسازند و نحوه بهرهبرداری و تعیین حقآبه هر کشور از رودخانههای مشترک از جمله مسایلی هستند که حیطه و عمل حقوق بینالملل آب را گسترش داده و آن را به یکی از شاخههای با اهمیت حقوق بینالملل تبدیل کرده است. و از جمله موضوعات مورد مناقشه و اختلاف میان کشورهای مختلف است که مخاصمات مسلحانه بین کشورها را موجب شده و صلح و امنیت بینالمللی را در مناطق کمآب و بحرانزده بهشدت تهدید میکند؛ در مناطقی که مرزها تحت تاثیر ملاحظات سیاسی دوران استعماری تعیین شده اعتبار معاهدات امضا شده زیر سوال است. اختلافات مرتبط با رودخانههای مشترک از ظرفیت زیادی برای ایجاد تنش و مخاصمات مسلحانه برخوردار است. نحوه مدیریت رودخانههای مشترک و احترام به حق حیات رودخانههایی که در قلمرو دو یا چند کشور در جریان است موجب بروز اختلافات زیادی شده است. فهرست اختلافاتی مربوط به مرزبندی، تفسیر مواد موافقتنامهها، چگونگی انطباق توافق نامهها با شرایط طبیعی در حال تغییر دایمی، نحوه بهرهبرداری و ایجاد تاسیسات بر رودخانهها بسیار طولانی است و تقریبا همه مناطق جهان را دربرمیگیرد. در سال1920 دیوان دایمی دادرسی بینالمللی دادگستری رأی
مشورتی خود درخصوص صلاحیت کمیسیون اروپایی رود دانوب را صادر کرد. در سال1933 اختلاف دو کشور گواتمالا و هندوراس در مورد رودخانههای بتنتر و مونتاگوا از طریق رای داوری حلوفصل شد. دعوای هلند و بلژیک در سال1936 بهخاطر نقض موافقتنامه سال1863 درخصوص رود مرز، قضیه رودخانه ادر در دیوان دایمی بینالمللی دادگستری، قضیه گابچیکو تانجی مورس در دیوان بینالمللی دادگستری، قضیه دریاچه لانو، قضیه کارخانه خمیر کاغذ بین آرژانتین و اروگوئه، بخشی از این فهرست طولانی است. مناقشات مربوط به ایجاد سد بر آبراههای بینالمللی نیز پیشینهای طولانی در روابط بینالملل دارد. اختلافات آمریکا و مکزیک در سال1895 درباره سد رود ریوگراند، هلند و بلژیک بر سر رودخانه موز، هند و پاکستان1948 رودخانه ایندوبین، هند و بنگلادش (رودخانه گنگ)، کرهشمالی و کرهجنوبی 1985 رودخانه هان، چک اسلواکی و مجارستان1980 رودخانه دانوب، ترکیه و عراق و سوریه بهدلیل ایجاد پروژه گاپ و تاسیس سدها و کانالهای زیادی روی فرات. گزارش سال2000 کمیسیون جهانی سدها، ابعاد مختلف فنی و اقتصادی و زیستمحیطی و اجتماعی سدسازی را مورد توجه قرارداده و هفتاولویت راهبردی در
بهرهبرداری از آبهای مشترک برای صلح، توسعه و امنیت را متذکر میشود. کنوانسیون تنوعزیستی1992 اصول و تعهدات حقوقی در چگونگی استفاده از آبراههای بینالمللی (مشترک) را مورد توجه قرار میدهد همچنین کنوانسیون حفاظت از میراث طبیعی و فرهنگی جهان توجه دولتها را به حفظ و حمایت از رودخانهها جلب میکند. حقوق بینالملل آب بهتدریج اصول کلی و پایهای جهت تعیین الگوی رفتاری دولتها در استفاده از آبراهها را ترسیم کرد که از آن جمله میتوان به اصل21 اعلامیه استکهلم اشاره کرد که توصیه 51 آن خاطرنشان میکند: «مزایای خالص ناشی از فعالیتهای انجامشده در مناطق آبی مشترک در چند دولت باید بهگونهای منصفانه بین کشورهای ذیربط توزیع شود.» توصیه 91کنفرانس سازمانملل متحد درخصوص آب در سال1977 نیز جهتگیری مشابهی را اعلام میکند (درخصوص استفاده، اداره و بهرهبرداری از منابع آبی مشترک، سیاستهای ملی باید حق هر دولت سهیم در این منابع برای استفاده منصفانه برای ارتقای همبستگی و همکاری را مدنظر قرار دهند.) پذیرش اصل مشارکت منصفانه و معقول در ماده5 کنوانسیون 1997 مورد تایید قرار گرفته است که مکمل اصلی منع آسیب و ضرررسانی به
رودخانهها به هنگام بهرهبرداری و مدیریت آن است. به جهت لازمالاجرانشدن کنوانسیون1997، رژیم حقوقی آبراههای بینالمللی عمدتا متکی به عرف و معاهدات دوجانبه و چندجانبه است. فقدان کنوانسیون فراگیر و جامع، دریافتهای چندگانه و گاها متضاد بین دولتها درخصوص قواعد حاکم بر آبراههای بینالمللی را موجب میشود و این امر در جای خود زمینه بروز تنش و تخاصم میان همسایگان را فراهم میکند. خاورمیانه بیش از مناطق دیگر در معرض خطرات ناشی از مخاصمات آبی قرار دارد. کشور ایران نیز از وضعیت ویژهای برخوردار است. ایران دارای 15مرز مشترک خشکی و آبی به طول هشتهزارو755کیلومتر با همسایگان خود است، از این مقدار دوهزارو700کیلومتر دریایی و چهارهزارو137کیلومتر خشکی است. 31درصد مرزهای ایران را دریایی و 47درصد آن را خشکی تشکیل میدهد. بزرگترین مرز رودخانهای مربوط به رودخانه ارس به طول 475کیلومتر و کوچکترین مرز رودخانهای مربوط به رودخانه دوبرج به طول 5/2کیلومتر است که قسمتی از مرز مشترک ایران و عراق را تشکیل میدهد. هزارو918کیلومتر از مرز مشترک ایران با کشورهای همسایه را 29رودخانه کوچک و بزرگ تشکیل میدهد. سالانه 10میلیاردمترمکعب
آب از طریق رودخانههای مشترک وارد کشور شده و حدود هشتمیلیاردمترمکعب آب از آن خارج میشود. رودخانههای مهم ورودی به کشورمان عبارتاند از: هیرمند و هریررود در مرز شرقی، رودخانه ارس در مرزهای شمالی (آذربایجان) و رودخانههای مهم خروجی عبارتاند از: هریررود در مرز شمالی (ترکمنستان) و رودخانه ارس، آستاراچای و بالهارود در مرز شمالی (آذربایجان و ارمنستان) و رودخانههای زاب و سیروان (عراق). در معاهدات ایران با همسایگان درخصوص رودخانههای مرزی و مشترک پذیرش اصل مشارکت منصفانه و معقول بهچشم میخورد و بر همین مبنا تقسیم آب به شیوههای مختلفی انجام شده است. مناسبات ایران با کشورهای همسایه درخصوص رودخانههای مشترک بر مبنای قراردادی استوار است. معاهده1351 با افغانستان درخصوص هیرمند، پروتکل 1334رودخانه ساری سووقرهسو با ترکیه، معاهده1304 با اتحاد جماهیرشوروی در مورد ارس، اترک و سایر رودخانههای مشترک، موافقتنامه آبهای مرزی 1975 با عراق در مورد رودخانههای مشترک و مرزی غرب کشور. ایران از اصل بهرهبرداری و منصفانه و معقول از رودخانههای مشترک حمایت کرده و بر همین مبنا با همسایگان خود رفتار کرده است. اصل منع آسیبرسانی
در بهرهبرداری از منابع آبی مشترک، تعهد به مشاوره و تبادل اطلاعات به حلوفصل مسالمتآمیز اختلافات حفظ محیطزیست و تاسیس نهاد دایمی برای اداره امور آبراهها در اغلب معاهدات ایران با همسایگانش گنجانده شده است. بیشترین رودخانههای مشترک مربوط به مرزهای غربی کشور است. بین ایران و عراق بیش از 20رودخانه جاری است که بهجز سهرودخانه، توافقی درخصوص نحوه مدیریت رودخانههای مشترک وجود ندارد و در اکثر مواقع کمیسیون مشترک بر پایه عرفهای ایجادشده عمل میکند. با وجود این سهم ایران در بعضی رودخانهها متناسب با نیازها و حقوق تاریخیاش نیست. حقآبه ایران از رودخانه هیرمند 820میلیونمترمکعب در سال در شرایط نرمال یا فوق نرمال است که حدود 5/14درصد از کل آب هیرمند را تشکیل میدهد. به علت بیثباتی سیاسی در افغانستان، ایران در دریافت سهم عادلانه و منصفانه از هیرمند با مشکلاتی مواجه بوده است. مهمترین حوزه آبریز رودخانههای مشترک در مرزهای ایران و عراق جریان دارد که شامل زاب، سیروان، تازیمکان، هواسان تا الوند، آبنفت تا چنگلوله و میمهکوچک است. مجموع آبهای روان در حوزه آبریز حدود هشتمیلیاردمترمکعب است که بیشترین آن متعلق به
حوزه سیروان است. بیش از 90درصد از دبی کل متوسط رودخانههای مرزی از کشور خارج میشود. مجموع آبهای روان استان کردستان حدود 8/7میلیاردمترمکعب است که بیشترین بخش آن متعلق به حوزه سیروان است. کمتر از 20درصد این منابع در استان بهرهبرداری میشود، که با توجه به تغییرات اقلیمی، کاهش نزولات آسمانی، افزایش دما و افزایش جمعیت لازم است یک نظام جامع بهرهبرداری از رودخانههای ایران تهیه و با استفاده از فناوریهای جدید در زمینههای مهار آب و استفاده بهینه از منابع آب رودخانهها به شیوه علمی مدیریت شود. در طراحی این مدل علمی باید به مسایل و مشکلات کشورهای همسایه بهخصوص به مشکلات ترکیه و عراق نیز توجه شود. مناسبات ترکیه و عراق به لحاظ ایجاد سدهای بزرگ روی دجله و فرات به حقوق عراق بهعنوان کشور پاییندستی تاثیر میگذارد و همراه با تنش بوده است و این مناسبات پرتنش از سال 1990 به بعد و بهدنبال تکمیل سد آتاتورک از مجموعه سدهای گاپ نهمینسد بزرگ جهان، روابط سهکشور عراق، سوریه و ترکیه رو به وخامت گذاشته است. در سال 1998عراق و سوریه به تحریم شرکتهایی پرداختند که در پروژه گاپ با ترکیه همکاری میکردند. در جریان جنگ کویت به
بسیاری از سدهای عراق آسیب جدی وارد شد و بهدنبال حمله ایالاتمتحده آمریکا و همپیمانانشان به عراق در سال2003 مشکلات جدیدی در نحوه مدیریت دجله و فرات روی داد که با بحران سوریه این وضعیت تشدید شد. کشور ترکیه با دیگر اعمال حاکمیت مطلق بر رودخانههای مشترک، خود را ملزم به رعایت حقوق کشورهای دیگر نمیبیند و عراق و سوریه دجله و فرات را رودهای بینالمللی بهحساب میآورند و خواهان سهم مناسبی از آن برای خود هستند. در شرایطی که سوریه و عراق دچار بحران سیاسی و مدیریتی هستند، ترکیه با استفاده از فناوریهای جدید، سیاست بهرهبرداری حداکثری از رودخانههای مشترک را دنبال میکند که این امر زمینه بحران و تنشهای سیاسی را فراهم میکند. از آنجا که هر بحرانی، در منطقه و همسایگی ایران میتواند به حوزه امنیتی ایران نیز سرریز شود. از اینرو لازم است که ایران با استفاده از ظرفیتهای سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و علمی خود، گفتمان آب و صلح برای همه را در مناسبات کشورهای همسایه ترویج داده و برای تقویت همگرایی و همبستگی بیشتر در بین کشورهای همسایه تلاش کند. دیپلماسی آب باید به بخش فعالی از دیپلماسی سیاسی و عمومی ایران تبدیل شود. در کنار
فعالیت گروههای افراطی و جنگطلب بحران آب بیش از هرزمان دیگر صلح و امنیت منطقهای را تهدید میکند. تا فرصتها هست باید به چارهاندیشی همت گماشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.