پرسشهايي درباره سازمان فضايي ايران
بيم واميدهاي فضایی ايران
محمدرضا رضايي . کارشناس هوافضا
1. سازمان فضايي ايران يکي از چند نهادي بود که پس از آغاز کار دولت جديد، ساختار، جايگاه و شرح اهداف و فعاليتهاي آن مورد بازنگري جدي قرار گرفت. سازماني که در دولت قبل، از يک نهاد وابسته به وزارت ارتباطات، به مجموعهاي تحت نظارت مستقيم رياستجمهوري تبديل شد. اين اتفاق در کنار افزايش بودجهها و اختيارات اين سازمان، بهگونهاي نشاندهنده اهميت آن براي دولتمردان قبلي در توسعه برنامههاي فضايي به حساب ميآمد؛ اتفاقي که در نفس کار، بسيار خوب بود و ميتوانست کارآمد باشد. هرچند در اجراي اين تصميم و ايده، همانند برخي از طرحهاي دولت قبلي، شاهد اجراي ضعيف و غيرکارشناسي بودهايم. ولي شايد بتوان آن را گامي روبهجلو دانست. هيات پنجنفرهاي که در آغاز کار دولت تدبير و اميد براي بازنگري و اصلاحات لازم در مورد سازمان فضايي تعيين شده بود، درنهايت راي به حفظ جايگاه اين سازمان ذيل معاونت فناوري رياستجمهوري داد. اما قصه پر غصه برنامههاي فضايي ايران همچنان ادامه دارد. البته در اين مجال فرصت پرداختن به تمام مسايل نيست. 2. قريب يک دهه از تشکيل سازمان فضايي ايران ميگذرد. شايد بتوان از اين موضوع اين طور نتيجه گرفت که ايران
براي دستکم يک دهه گذشته پيگير برنامههاي فضايي بوده است. اما چند سال است، در راس هرم فضايي ايران، خبري از رييس نيست و همچنان اين سازمان توسط سرپرست اداره ميشود. هرچند اميد بر آن بود پس از تثبيت جايگاه سازمان فضايي در يک سال گذشته، شاهد بهبود وضعيت مديريتي در سازمان فضايي باشيم، اما همچنان اين مساله بلاتکليف مانده بهگونهاي که تغيير عنوان «سرپرست» به «قائممقام» در راس هرم مديريتي اين سازمان، بيشتر به بازي با کلمات و پاککردن صورت مساله ميماند. به جرات ميتوان گفت که سازمان فضايي ايران در سالهاي اخير، از نبود يک رييس و ساختار مديريتي منسجم و باثبات رنج ميبرد و اين مساله تاکنون توانسته تاثيرات منفي خود را بر پيکره برنامههاي فضايي ايران نشان دهد. پيشرفتنکردن برخي از پروژهها، هدررفت منابع مالي و انساني و ناکارآمدي برخي از زيربخشهاي اين سازمان در اين سالها در انجام وظايف و رسالتهاي خود، نمونههاي بروزيافتهاي از اين تاثيرات منفي است. 3. با تصويب سند توسعه هوافضاي کشور در سال 91 (که بخش مهمي از آن به تبیين اهداف و چشماندازهاي کشور در امور فضايي ميپردازد)، نقشه راهي براي فعاليتهاي فضايي ايران در
سالهاي پيش رو ترسيم شده است. اما نميتوان با مديريت ملوکالطوايفي، اميد زيادي به تحقق اهداف درنظرگرفتهشده در اين سند، داشت. نمود اين نوع مديريت را آنجايي ميتوان بهراحتي حس کرد که شاهد کشمکشهاي مختلفي بين ارگانها و سازمانهاي متولي توسعه فناوري فضايي هستيم. اين مساله يا نشاتگرفته از تعريفنکردن سازوکار مناسب براي تعامل اين نهادها با يکديگر است يا با وجود داشتن ارگاني با نام سازمان فضايي، اين نهاد خواسته يا ناخواسته، نتوانسته به عنوان يک نهاد فراگير و متولي در اين زمينه عمل کند. 4. وقتي نام فناوري فضايي به ميان ميآيد، تحصيل در رشته هوافضا، نخستين چيزي است که به ذهن افراد خطور ميکند. اين رشته بيش از دو دهه است که در برخي از دانشگاههاي کشور تدريس ميشود و افراد ميتوانند رشته هوافضا را در گرايشهاي مختلف تا مقطع دکتري در داخل کشور ادامه دهند. رشته هوافضا در ايران، بيشتر هواست تا فضا؛ اما بهتازگی گرايشهاي مختلفي مانند مهندسي فضايي، مهندسي ماهواره و... در مقاطع کارشناسيارشد و دکتري در بعضي از دانشگاههاي معتبر کشور و پژوهشکدهها، راهاندازي شده است. ولي تا پيشازاين علاقهمندان به ادامه تحصيل در
رشته هوافضا، نيازمند کسب رتبههاي دو يا سهرقمي در کنکور سراسري بودند تا پس از آن، به دانشگاههايي نظير اميرکبير يا شريف راه يابند. اما بحث اصلي، درباره دانشگاههايي است که بهتازگي رشته هوافضا در آنها راهاندازي شده است. در دوسال اخير، رشته هوافضا، در برخي از دانشگاههاي آزاد و پيامنور در شهرهايي مانند تهران، اصفهان و شيراز در مقطع کارشناسي راهاندازي شده است که راهيابي به اين دانشگاه درحالحاضر چندان سخت نيست. هرچند توسعه کمي اين رشته در دانشگاهها، اتفاق ميمون و مبارکي است، ولي بايد ديد که آيا به تناسب اين رشته و البته رشتههاي مرتبط، در اين دانشگاهها، امکانات لازم براي تربيت نيروهاي متخصص فراهم شده است يا خير؟ سطح دانش و تخصص دانشجويان مشغولبهتحصيل در اين دانشگاهها، پس از فارغالتحصيلي در چه حد و اندازهاي است؟ و آيا اين نيروها ميتوانند نيازهاي اساسي صنعت فضايي کشور را برطرف کنند يا خير؟ حداقل با توجه به مشاهدات ميداني که بنده در دانشگاههاي پيامنور داشتهام، پاسخ تمامي اين سوالها، چندان اميدوارکننده نيست. هرچند فناوري فضايي، به مجموعهاي از رشتهها و تخصصها نياز دارد، ولي به اعتقاد من لازم
است تا دير نشده درباره سرنوشت رشته هوافضا در چنين دانشگاههايي از هماکنون نگران بود و چارهاي انديشيد تا در آيندهاي که چندان هم دور نيست، شاهد خيل زيادي از فارغالتحصيلان رشته هوافضا که عاري از هر تخصص، بايد به جمع تحصيلکردکان بيکار جامعه بپيوندند، نباشيم. 5. بهراستي هدف کشور از پيگيري برنامههاي فضايي چيست؟ شايد بتوان مهمترين اهداف را تامين امنيت ملي و رفع نيازهاي اساسي در زمينهها مختلف، صنعتي و اقتصادي دانست. اين مهم هيچگاه نبايد فراموش شود. عدم شفافيت در سالهاي آغازين فعاليتهاي هستهاي ايران و به دنبال آن آگاهينداشتن از تبعات حقوقي برخي از فعاليتها، موجب تحميل هزينههاي بيشماري به کشور در عرصههاي خارجي و داخلي شده است. رهبران فضايي ايران بايد در تلاش باشند تا با استفاده از اين تجربيات، مسير فعاليتهاي فضاييمان را به سمتو سويي ببرند که علاوه بر رفع نيازهاي اساسي کشور، با حضوري موثر در نهادها و مجامع بينالمللي، از حقوق ايران در بهرهبرداري صلحآميز از فضا، دفاع نمايند. از طرفي ديگر، شفافيت در برنامههاي فضايي کشور و نترسیدن از بيان شکستها و نيز اطلاعرساني صحيح فعاليتهاي فضايي در ميان
افکار عمومي داخلي و خارجي، ميتواند به تقويت حمايتهاي مردمي از چنين برنامههايي کمک شاياني کنند. در دهه 1960، جلبنظر افکار عمومي در آمريکا، کمک شايان توجهي براي فرود «نيل آرمسترانگ» در ماه کرد. اما جالب است که در اوايل دهه بعدي، فشار همين افکار عمومي، باعث لغو ادامه برنامه فضايي اين کشور براي سفرهاي سرنشيندار به ماه شد. متاسفانه ابهام در موفقيت يا عدم موفقيت برخي از پروژههاي فضايي کشور و توجهنکردن به چگونگي و کيفيت اطلاعرسانيها، ترديدهايي نسبت به اين پروژهها در ميان اقشار مختلف جامعه ايجاد کرد، که ميتواند تاثير منفيای بر اين فعاليتها داشته باشد. متاسفانه هنوز بعد از گذشت سالها، هيچ برنامه مدون و سازمانيافتهاي براي فرهنگسازي و ترويج دانش فضايي در کشور ديده نميشود و لازم است هرچهسريعتر در اين خصوص تصميمات کلاني اتخاذ شده و به اجرا درآيد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.