بحران مدیریت در سازمان فضایی ایران
هزینههای بسیار بدون خروجی مطلوب
فتحالله امی . مدیرگروه هوافضای دانشکده مکانیک دانشگاه تربیت مدرس . مشاور وزیر علوم و مشاور سابق سازمان فضایی
مطابق مصوبه سال 1382 مجلس شورای اسلامی، جایگاه سازمان فضایی کشور در وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات تعیین شده بود که رییس این سازمان، حکم معاونت وزارت ارتباطات را داشت. اما متاسفانه در دولت قبل، برخلاف این مصوبه مجلس عمل شد و شورایعالی اداری کشور در تاریخ 30 تیرماه 89 یک مصوبه گذراند که براساس آن، سازمان فضایی از بدنه وزارت ارتباطات جدا شد و به مجموعه ریاستجمهوری و زیر نظر رییس دفتر رییسجمهوری انتقال یافت. در دولت قبل، سازمان فضایی از حالت آژانس خارج و ساختار آن تغییر یافت به گونهای که پژوهشکده سامانههای ماهواره را از وزارت ارتباطات به این سازمان منتقل کردند و پژوهشکده فنی و مهندسی وزارت جهاد کشاورزی را با حجم بالایی از پرسنل به سازمان فضایی انتقال دادند و به این ترتیب، سازمان فضایی که با تعداد کمتر از صد نیروی متخصص فعالیت میکرد، به یکباره دارای دوهزار پرسنل شد و در نتیجه، چابکی خود را از دست داد. طی سالهای اخیر، وزارت دفاع زیرساختهای خوبی در حوزه هوافضا ایجاد کرد و منجر به حرکت و رشد سریعی در این حوزه شد که ساخت ماهواره امید و پرتاب آن با ماهوارهبر امید و سپس ساخت ماهوارههای رصد و نوید و
پرتاب آنها نمونههایی از این موفقیتهاست اما بعد از آن، کار متوقف شد و از پایان سال 89 دیگر پرتاب ماهواره نداشتهایم و متاسفانه در این زمینه عقبگرد کردیم. به اعتقاد من توسعه بیرویه و خارج از ضابطه سازمان فضایی ایران، یکی از عوامل موثر در کندشدن پیشرفتهای هوافضا بهویژه در زمینه پرتاب ماهواره بوده و مهمترین راهحلهای مطرح، اجرای قانون مجلس است بهگونهایکه سازمان فضایی حالت چابکی خود را بازیابد و مانند دیگر کشورها به صورت آژانس فعالیت کند. پیشنهاد من این است که سازمان فضایی کشور به صورت معاونت یا مشاور رییسجمهوری فعالیت کند اما پژوهشکدهها به وضعیت سابق خودشان برگردند به طوری که پژوهشگاه هوافضا و پژوهشکده سامانههای فضانوردی به وزارت علوم بازگردد و در قالب پژوهشگاه هوافضا ادامه فعالیت دهد، ضمن اینکه بخش هوایی آن (که الان به طور کلی تعطیل شده است)، مجددا فعال شود. در تغییرات جدید، لازم است پژوهشکده ماهواره هم به وزارت ارتباطات برگردد و مراکز پژوهشی وزارت جهاد کشاورزی به جز بخش فضایی آنها که حدود 40 تا 50نفر در این بخش کار میکنند، به وزارتخانه خود بازگردانده شوند تا بلکه بتوان سند هوافضای کشور را که
این همه برای آن زحمت کشیده شده است، اجرا کرد. به نظر من (که حدود 25سال در زمینه هوافضا فعالیت دارم) تا زمانی که ساختار فعلی در سازمان فضایی حاکم است، به دلیل وجود ضعف کلی در سه حوزه ساختاری، مدیریتی و اعتباری شاهد موفقیت چندانی در این حوزه نخواهیم بود. ساختار سازمان فضایی باید آژانسگونه باشد یعنی با تعدادی نیروی باتجربه بتواند تحت چارچوب سند هوافضا، در بخش فضایی به سیاستگذاری، برنامهریزی، کنترل و نظارت بپردازد و اهداف تعیینشده را محقق کند. یکی از مشکلات سازمان فضایی ما این است که در چند سال گذشته، بارها مدیریت آن تغییر کرده است. تغییر مدیریت در سازمان فضایی دلایل متفاوتی دارد، مدیریت چنین سازمانهایی نباید به این سرعت و پیدرپی تغییر کند، چرا که این سازمانها پروژههای دیربازده دارند و مدیرانی باید در راس کار باشند که تا اتمام عمر کاری خود وقف آنجا باشند. در همه کشورها نیز روند به همین گونه است و مدیرانی که تعیین میشوند برای یک عمر در آن سازمان کار میکنند. این کار تضمین میکند که تجربه آن فرد به مدت یک عمر در اختیار سازمان است و به عبارت دیگر سرمایهگذاریهای صورتگرفته هرگز از بین نخواهد رفت.
متاسفانه ما در کشور خود الگوی مشخصی نداریم و خودمان میخواهیم همهچیز را از صفر شروع کنیم، اما استفادهنکردن از تجربه سایر کشورها، ایران را متحمل زیانهای زیادی کرده است. افرادی هم که در این سازمان در راس کار بودند، معمولا با تغییر یک دولت و رویکارآمدن دولت دیگر، تغییر کردند و عمر کاری کوتاهی داشتند و حتی در طول دولت گذشته که هشتسال هم به طول انجامید، رییس این سازمان سهبار تغییر کرد چرا که سلیقه برخی از مدیران در بعضی حوزهها با افراد سیاسی متعارض بود، به همین دلیل است که بودجههای چندهزارمیلیاردی در سازمان فضایی هزینه میشود، اما خروجی چندانی ندارد. میتوان گفت در تمام پروژههای سازمان فضایی روند کار کند شده و بهجای پیشرفت، عقبگرد داشتهایم و تمام پروژههایی که سازمان فضایی قرار بود انجام دهد، ناموفق بوده است. بهجز پرتاب موجود زنده به فضا (بهعنوان پروژهای که از قبل طراحی شده و تشکیلات آن از قبل شکل گرفته بود و ماموریت آن از قبل طراحی شده بود)، بقیه پروژهها تماما ناموفق بوده است. ارزش هر سازمانی به کارهایی که در آن انجام میگیرد و میزان خدماتی که ارایه میدهد، بستگی دارد، بنابراین وقتی دولت جدید
با یک سازمان ناموفق مواجه شده است، طبیعی است که توجهی به آن نکرده و اعتباراتی در اختیار آن قرار ندهد. وقتی یک سازمان نمیتواند به اهداف خودش دست پیدا کند، طبیعتا رو به اضمحلال میرود. این سازمان تاکنون چه مشکلی را حل کرده است؟ کدام ماهواره را فرستاده که بتواند ارتباطات مورد نیاز مردم را تسهیل کند؟ وقتی این سازمان خروجی ندارد، دولت هم، ارزشی برای آن قایل نمیشود. الان سازمان فضایی جز پرتاب چند میمون به فضا، چه کار مثبتی انجام داده است که خدمتی به مردم ارایه کرده باشد؟ اساسا پرتاب ماهواره به فضا با هدف خدمت به مردم نسبت به پرتاب موجود زنده به فضا، اولویت بسیار بیشتری دارد. پرتاب موجود زنده تنها غرور ملی ایجاد میکند ولی هیچ خروجیای که بهنفع مردم باشد، در پی ندارد. اگر این پرتاب موجود زنده چندبار دیگر تکرار شود (چه موفق و چه ناموفق)، شاید مردم اعتراض کنند که این کار چه سودی برای ما دارد. مردم نیاز دارند ارتباطات موبایلیشان توسط ماهوارههای ایرانی انجام شود. علت اینکه دولت فعلی هم توجه چندانی به این سازمان نداشته، همین موضوع است. در حال حاضر این سازمان به کارهایی میپردازد که اصلا در جهت ماموریت آن نیست
مانند اعزام دانشجو به چین و دیگر کشورها. اعزام دانشجو به خارج کشور، وظیفه وزارت علوم است و نه سازمان فضایی؛ این وظیفه ربطی به سازمان ندارد که مسوولان سازمان هم ماهی یکبار به بهانه اینکه هشت دانشجو در چین داریم برای سرکشی، به این کشور سفر کرده و چندینهزاردلار هزینه کنند، در حالی که سرکشی به دانشجویان و رسیدگی به کارهای آنان اصلا جزو وظایف این سازمان نیست و در همه کشورها هم سفارتها مسوول رسیدگی به امور دانشجویان در دیگر کشورها هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.