«حمید فاضلی» سرپرست سازمان فضایی ایران در گفتوگو با «شرق» بررسی کرد
دستاوردها و برنامههای آینده سازمان فضایی ایران
گروه علم: سازمان فضایی ایران، سابقه بسیاری دارد. پیش از انقلاب سازمانی بهنام سنجش از دور فعالیت میکرد که در سال1382 با تصویب مجلس شورای اسلامی ارتقا یافت و کارش را بهعنوان سازمان فضایی زیر نظر وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات آن زمان آغاز کرد. این سازمان پس از تغییر و تحولات بسیار، در نهایت سازمانی مستقل شد که زیرنظر رییسجمهور فعالیت میکند. این سازمان هم مثل بسیاری از سازمانهای علمی تا سالیانسال، دور از توجه رسانهها و افکار عمومی به کارش ادامه میداد تا آنکه مسوولان تصمیم گرفتند خبر دستاوردهای فضایی را به اطلاع مردم برسانند. در ابتدای کار، انتشار اخبار پیشرفتهای فضایی (در کنار دیگر اخبار علمی)، جذابیتهای بسیاری داشت اما کمکم از رونق افتاد. بعدها هم برخی پرسیدند اینهمه پژوهشهای علمی چرا تاثیری در زندگی روزمره ما ندارد؟ و پژوهش بیکاربرد چه فایدهای دارد؟ ما هم بر آن شدیم تا برخی از پرسشها درباره فعالیتهایی را که درباره این سازمان مطرح است، بیپرده با دکتر «حمید فاضلی»، سرپرست این سازمان مطرح کنیم که او هم با روی باز پذیرفت و به تفصیل به همه پرسشهای ما پاسخ داد که در ادامه خلاصه این
گفتوگو را با هم میخوانیم: آقای دکتر، خوب است گفتوگویمان را از ارتباط سازمان فضایی ایران و شورایعالی فضایی آغاز کنیم تا بدانیم هرکدام از اینها چه وظایف و مسوولیتهایی دارند؟ شورایعالی فضایی از وزارتخانهها و سازمانها و نهادهای مرتبط با حوزههای فضایی تشکیل شده است. در آغاز کار، وزارت ارتباطات، علوم، امور خارجه، وزارت صنایع، وزارت راه و سازمان صداوسیما و معاونت راهبردی رییسجمهوری به عنوان اعضای حقوقی و سهعضو حقیقی دیگر بهعنوان اعضای شورایعالی فضایی معرفی شدند. ریاست این شورا نیز برعهده رییسجمهور و دبیر آن هم رییس سازمان فضایی است. نوع فعالیتها، خطمشی، اهداف کلان و راهبردهای سازمان فضایی و شورایعالی فضایی، در قانون تشکیل ایندو مطرح شده است. بعدها اساسنامهای هم برای سازمان فضایی ایران و هم شورایعالی فضایی تدوین و در هیات دولت تصویب میشود. راهبردها، اهداف کلان، خطمشیها و سیاستگذاریهای سازمان فضایی ایران در شورایعالی فضایی انجام میشود. شورایعالی فضایی جلسههایی تشکیل میدهد و در آن برنامههای سازمان فضایی را بررسی و تایید و تصویب میکند که تاکنون سهجلسه آن تشکیل شده
است. برای مثال ما برنامهای ارایه میدهیم و میگوییم مثلا این راهبردها را پیشبینی کردهایم و برای دستیابی به این راهبردها، چنین برنامههایی داریم. این راهبردها و برنامههای کلان در شورایعالی فضایی تایید و تصویب میشود و از آن پس، ما برای اجرای آن اقدام میکنیم. در این میان، سند جامع توسعه هوافضای کشور چه نقش و جایگاهی دارد؟ از جمله اسناد بالادستی کشور، سند جامع توسعه هوافضای کشور است که البته فقط به موضوعات فضایی محدود نشده است. بخشهای متنوع و گستردهای دارد. این سند ماحصل برگزاری جلسات متعدد طی شش تا هفتسال مداوم بود که پیوسته تشکیل میشد و نهادهای دستاندرکار حوزه هوافضای کشور در آن حضور داشتند. این سند در نهایت سال گذشته پس از بحث و بررسیهای زیاد، در شورایعالی انقلاب فرهنگی به تصویب رسید. این سند بر راهبردهای کلان، برنامهها و خطمشیهای حوزه هوافضای کشور صحه میگذارد. گفتید شورایعالی انقلاب فرهنگی این سند را تصویب کرده است؟ ولی در ذهن ما این است که این شورا بیشتر در زمینه علومانسانی و اسلامی فعال است. اتفاقا شورایعالی انقلاب فرهنگی در بسیاری از اسناد بالادستی
حوزههای تکنولوژی و فناوری دیگر هم فعال است و برای مثال سندی در زمینه نانوفناوری را تایید و تصویب کرده که شاید این مورد هم باعث تعجب شما شود. البته وقتی این موضوع مطرح شد برای دیگران هم این پرسش پیش آمد که چرا این سند باید در شورایعالی انقلاب فرهنگی تایید و تصویب شود. به هرجهت، کلیات نگاههای کلان به حوزه هوا فضای کشور در این سند ذکر شد که در نهایت در شورایعالی انقلاب فرهنگی تایید و تصویب شد. البته ذکر این نکته هم لازم است که فقط راهبردهای کلان در شورایعالی انقلاب فرهنگی تایید و تصویب میشود و این شورا دیگر وارد جزییات نمیشود و در مورد دستگاههایی که بتوانند این اهداف را اجرایی کنند و همچنین درباره نقش آنها چیزی نمیگوید. برای مثال در این سند گفته میشود قرار است به مدار زمین دست پیدا کنیم یا قرار است ماهواره ژئو یا کپسولزیستی به فضا پرتاب کنیم، یا سنجش از دور با دقت تا 10متر انجام شود. اما اینکه این فعالیتها در کدام سازمانها و نهادها انجام شود، دیگر در این سندهای چشمانداز ذکر نشده و شورایعالی انقلاب فرهنگی در مورد آنها تصمیمگیری نمیکند. در سند جامع هم که از اسناد بالادستی است، دوهدف مهم ذکر شده
که در نقشه جامع علمی کشور هم به آنها اشاره شده است. میدانید که در نقشه جامع علمی کشور نیز حوزه هوافضا در اولویت اول است و یکی از ماموریتهایی که در نقشه جامع علمی کشور پیشبینی شده است، استقرار ماهواره در مدار ژئو و اعزام انسان به فضاست. شما در صحبتهایتان به سند جامع و نقشه جامع علمی کشور اشاره کردید. برای جلوگیری از خلط مبحث، خوب است کمی بیشتر این دومورد را توضیح دهید. نقشه جامع علمی کشور در واقع یک گزارش تفصیلی از سند توسعه چشمانداز1404 است. سند چشمانداز مختصر و در حد یکصفحه است و در آن بیان شده که ما باید تا سال1404 در حوزههای مختلف علم و فناوری، جایگاه اول را در منطقه داشته باشیم، اما بیشتر از این وارد جزییات نمیشود. اما سند جامع وارد این جزییات میشود و به بررسی این موضوع میپردازد که کدام حوزهها اولویت دارد و برای رسیدن و دستیابی به این اولویتها، چگونه باید عمل کرد. در این سند جامع هوا فضای کشور، روی سهحوزه هوایی و هوانوردی، حوزه فضایی و حوزه هوافضای دفاعی تاکید شده که درباره هر یک از این حوزهها، در کمیتهها و جلسههای دیگر، دههاکارگروه فعالیت کردند و هزاران گزارش و
پشتیبان برای این سندها تهیه شد. در واقع در این سند، پس از ذکر مقدمه و تعاریف دیگر، بیان میکند سند جامع، چشماندازهایی را مطرح میکند که در هرکدام از سهحوزهای که پیش از این نام بردیم، با درنظرگرفتن افق1404، باید چه رویکردهایی داشت و در پی چه چشماندازی بود. برای مثال در این سند ذکر شده است انجام این امور، باید متناسب با فرهنگ اسلامی باشد، تولید ثروت داشته باشد، پیشران باشد، الهامبخش و افتخارآفرین باشد، دانشبنیان باشد، ارزشهای بنیادین جامعه را مدنظر داشته باشد، با توجه به عقلانیت تدوینشده باشد و ... . بعد هم به سیاستهای کلان این سند اشاره میکند و در کنارش تاکید میکند در همه این موارد باید بر توان داخلی تکیه کرد. این سند در حوزه سیاستهای کلان و اهداف سهحوزه راهبردی که پیش از این اشاره شد، باز هم بر مبنای همان روح حاکم بر سند جامع توسعه، به موارد بسیار مهمی اشاره میکند از جمله: شناخت عظمت و نظم حاکم بر جهان، دستیابی به جایگاه اول در منطقه در تسخیر فضا، انجام ماموریتهای فضایی سرنشیندار و قراردادن انسان در مدار با اولویت فناوری داخلی، ساخت و پرتاب و بهرهبرداری از ماهوارههای زمینآهنگ و دیگر
ماهوارهها و... پس خودبهخود اهداف کلان را در این سند میبینیم. با توجه به اینکه این سند، سند جامع1404 نام دارد، قرار است همه این دستاوردها تا قبل از سال1404 حاصل شود؟ پیشبینی ما این است که تا سال1404 همه این موارد را محقق کنیم البته باید تاکید کرد انجام چنین کارهایی چندان هم ساده نیست و این دستاوردها به آسانی حاصل نمیشود. ولی این نکته را هم ذکر میکنم که در تغییر اهداف کلان و بالادستی و مدیریت کلان کشور، تاثیری در این برنامهها ندارد هرچند ممکن است در اولویتها تغییری ایجاد کند. ولی انتظار این است که با تغییر مدیریتها، در اهداف و اولویتهای تصویبشده تغییری ایجاد نشود. در حالت کلی همینطور است ولی در مواردی هم ممکن است اولویتها بنا بر دلایلی تغییر کند، البته این مورد خاص کشور ما نیست و ممکن است در هر کشور دیگری هم روی دهد. برای مثال ناسا در زمان «جورج بوش» برنامهای ارایه داد به نام بازگشت دوباره به ماه و اعتباری 16میلیاردی برای آن پیشبینی کرد. آنها کار را آغاز کردند و حدود 9میلیارددلار هم در این راه هزینه شد، اما پس از ارزیابیهای دوباره، به این نتیجه رسیدند که
هنوز با هدف نهایی یعنی اعزام انسان به ماه خیلی فاصله دارند و انجام این کار چندان هم آسان نیست زیرا هم از لحاظ اعتبارهای مالی و هم از لحاظ فناوریها و دیگر موارد با مشکل روبهرو شدند، بنابراین هیاتی را مامور بررسی دوباره این موضوع کردند و دیدند هم از لحاظ زمانی و هم از لحاظ اعتباری باید در این طرح تجدیدنظر کرد و اعتبار را تا 20میلیارددلار افزایش داد. به همین دلیل «اوباما» رییسجمهور کنونی آمریکا گفت انجام این طرح بهصرفه نیست و باید آن را کنار گذاشت و به مریخ توجه کرد، به بیان دیگر پنجره تازهای را باز کرد. خلاصه آنکه ممکن است در اهداف کلان هم تغییر و تحولاتی رخ دهد. البته شاید چنین تغییر رویکردی در اجرای برنامهها در قانون آمریکا طبیعی باشد، اما آیا تغییر رویکردها در قانون کشور ما هم طبیعی است؟ بله، ولی من روی این نکته تاکید میکنم در این سند اعزام انسان به فضا تا سال1404 باید انجام شود، پس اگر بخواهیم اولویتها را تغییر دهیم، خواهناخواه از برنامه اعزام انسان به فضا عقب میافتیم. در این صورت بودجه کمتری به آن تعلق میگیرد و زیرساختهای کمتری برای آن ایجاد میشود. با توجه به
اینکه تا 1404، 11،10سال بیشتر باقی نمانده آیا همچنان بر این باورید که تا سال1404 میتوان انسانی را به فضا اعزام کرد یا مسوولان به این نتیجه رسیدند که باید در این برنامه تغییری ایجاد کرد؟ در حال حاضر باورمان این است که احتمالا تا سال1404 میتوان به چنین هدفی دست یافت. اما اگر قرار باشد در این برنامه تغییری ایجاد شود، باید از نظرات رییسجمهور محترم، جناب آقای دکتر «روحانی» باخبر شویم البته تاکنون در دولت جدید، جلسه شورایعالی فضایی تشکیل نشده و در نتیجه ما هنوز از نظرات وی در این زمینه خاص، چندان هم مطلع نیستیم. در این بین، کار کمیسیونهای راهبردی چیست؟ ما ذیل شورایعالی فضایی، یک کمیسیون به نام کمیسیون راهبردی هم داریم. کمیسیون راهبردی هم کارش این است که موضوعات مختلف، پیش از مطرحشدن در شورایعالی فضایی، در کمیسیون راهبردی بررسی شود. اعضای این کمیسیون هم معاونان وزرای عضو شورایعالی فضایی هستند. بناست مطالب مربوط به جلسات شورایعالی فضایی، ابتدا در جلسه کمیسیون راهبردی مطرح شود و بیشتر در مورد آن بحث و بررسی صورت گیرد و نظرات همه شنیده شود و پس از آنکه اجماع لازم صورت گرفت،
تصمیمسازی شود و پس از آن در جلسه شورایعالی فضایی مطرح و در صورت لزوم تصویب شود. البته تاکنون کمیسیون راهبردی 11جلسه و شورایعالی فضایی هم سهجلسه تشکیل دادهاند. زمانی که این سند تصویب میشد، خود شما هم در آن جلسه حضور داشتید؟ بله، من در تمام جلسات آن کمیسیون حضور داشتم. البته لازم به ذکر است که این سند پیش از دوران مسوولیت من در سازمان فضایی تنظیم شده بود. از سالهای قبل از مسوولیت بنده در سازمان فضایی، کمیسیون راهبردی و کمیتههای مربوط به تدوین این سند، شکل گرفته و جلساتی هم تشکیل شد. در این کمیتهها نقش فعالیتهای فضایی (مانند تدوین برنامهها، مطالعات و مستندات و تولید اسناد پشتیبان مربوط به بخش فضایی) به سازمان فضایی محول شد و این کارها در ستادی به نام ستاد توسعه فناوری هوافضا انجام میشد که جناب آقای مهندس «فرهی» ریاست آن را بر عهده داشت که این سند بر مبنای فعالیتهایی که در آنجا انجام شده بود، تنظیم شد. به هر صورت تصویب این برنامهها پیش از قبول مسوولیت بنده در سازمان فضایی بوده است. انتقادهایی که میشود این تصور را ایجاد میکند که شما دارید فشار میآورید تا چنین
برنامههایی حتما اجرا شود. البته من بسیار علاقهمند هستم که چنین برنامهای اجرا شود ولی خوب است بدانید دارم برنامههایی را اجرا میکنم که پیش از حضور و مسوولیت من در سازمان فضایی، برنامهریزی شده بود ولی با اینهمه، تلاش من این است که برنامههای محولشده را به بهترین نحو ممکن به انجام برسانم. خوب است برای اطلاع بهتر شما یادآور شوم چنین مواردی در جلسهچهارم کمیسیون شورایعالی راهبردی مطرح شد یعنی قبل از سال86، ولی من از سال 89 وارد این سازمان شدم. در جلسات کمیسیون راهبردی شورایعالی فضایی، بحث اعزام انسان به فضا و بحثهای دیگر مطرح و تصویب هم شد. در جلسه شمارهپنج این کمیسیون در سال88 (یعنی حدود یکسالوسهماه پیش از مسوولیت اینجانب در سازمان فضایی)، دستورکار جلسه این بود: ارایه گزارش امکانسنجی اعزام انسان به فضا. یعنی این برنامهها قبل از مسوولیت بنده در سازمان فضایی مطرح شده بود. اما نکته جالب اینکه برخی افرادی که این طرح در زمان خودشان تصویب شده بود، در این سالها مدعی هستند طرحهایی مانند اعزام انسان به فضا نباید انجام شود. نکته دیگر اینکه این موارد در همان سالها، در کمیسیون راهبردی شورایعالی
فضایی، تایید و تصویب شد. در سال1388، مجموعهای در وزارت علوم، وجود داشت به نام پژوهشگاه هوافضا که بنده در سال88 مسوولیت آنجا را برعهده گرفتم. قبل از تصدی اینجانب بر این مجموعه، از طریق قراردادهایی که با موسسه آموزشی تحقیقاتی یک وزارتخانه با این پژوهشکده میبست و به آنها پروژه میداد، ماموریتهای کاوشگرهای فضایی در آنجا انجام میشد. کاوشگر فضایی کپسولی است که به ارتفاع زیرمداری پرتاب میشود و به وسیله چتر نجات بازیابی میشود. یک حامل، کپسول را تا ارتفاعات بالای جو میبرد و در آنجا، سرعتش به صفر میرسد و موتور پیشران هم طی مکانیسمی جدا میشود. کپسول هم معمولا به شکل یک استوانه یا مخروط ناقص است؛ چیزی شبیه کپسولهای بازگشتی سایوز. به هر صورت این کار را هم این دوستان انجام میدادند. درست یکسال قبل از اینکه اینجانب مسوولیت این پژوهشگاه را (که بعدها در سازمان فضایی ادغام شد)، بر عهده بگیرم، دوستان شاغل در این موسسه آموزشی تحقیقاتی اولین کپسولزیستی حامل کرم و موش صحرایی را ارسال کردند. پس میبینیم عزیزانی که خودشان آغازگر چنین برنامههایی بودند، امروز انتقاد میکنند. پیش از این، برخی دوستان برخوردها و
انتقادهای تندی با سازمان فضایی داشتند، اما پس از اینکه واقعیتها را دیدند و با روند و جریان تاریخی فعالیتها و تغییر و تحولات سازمان فضایی آشنا شدند، اذعان میکنند آن انتقادها چندان هم عادلانه نبوده است. یعنی چنین فعالیتهایی را افراد دیگر تصویب و شروع کردند، ولی الان خودشان دارند انتقاد میکنند. اگر امکان دارد این مورد را روشنتر کنید و درباره آن بیشتر آن توضیح دهید. برای مثال یک عزیزی که عضو هیاتعلمی یک دانشگاه است، مسوولیت پروژهای را پذیرفت و درباره امکانپذیری اعزام انسان به فضا تحقیق کرد و درباره هزینههای آن هم گزارشی ارایه کرد. در همین کمیسیونها هم پروژه اعزام انسان به فضا تصویب شد. یعنی او خودش مجری پروژه مطالعات مربوط به اعزام انسان به فضا بود و از طرح اعزام انسان به فضا دفاع کرد و بر مبنای این طرح، طرح اعزام انسان به فضا را در شورایعالی فضایی تصویب کرد و بر مبنای هردو اینها، سند بالادستی جامع هوا فضا هم گفته اعزام انسان به مدار، جزو وظایف سازمان فضایی است، حالا خود این دوست عزیز، منتقد این طرح شده است، یعنی نظری را که خودش تایید و تصویب کرده، زیر سوال میبرد. چرا؟ چون در
زمان دولت قبل که از طرح اعزام انسان به فضا حمایت میکردند، او هم از این طرح حمایت میکرد، اما در دولت جدید که طرح اعزام انسان به فضا کمرنگتر شده، همانها هم از این طرحها انتقاد میکنند. آیا این انصاف است؟ حالا شما عکسش را در نظر بگیرید. اگر سازمان فضایی میگفت این طرح در اولویت نباشد و طرحهای دیگری را اجرا کنیم، آن وقت همین دوستان انتقاد میکردند که چرا سندی را که تصویب شده است، کنار گذاشتید و به جای آن طرح دیگری را اجرا میکنید؟ در حالی امروز از اعزام انسان به فضا تا سال1404 انتقاد میکنند که زمانی خودشان مدعی بودند اعزام انسان به فضا تا سال1404 بسیار دیر است و این کار را باید تا سال 98 انجام داد. با توجه به اینکه سلیقهها و آرمانها در طول سالیان تغییر میکند، تکلیف مجری اینگونه طرحها چیست؟ در این موارد اصلا جای نگرانی نیست زیرا اساسا بسیاری از این پروژهها، زیرساختهای مشترک دارند، به جرات میگویم بالغ بر 80درصد از زیرساختهای اعزام انسان به مدار در پروژه پرتاب ماهواره به مدار ژئو و در پروژه پرتاب ماهوارههای سنجش از دور و پرتاب ماهوارههای موقعیتیابی جهانی مشترک است زیرا
زیرساختهایشان مشترک است و همه اینها پایگاه پرتاب مشترکی دارند. پایگاه پرتاب ماهوارههای بزرگ و سنگین همگی یکسان است. ایستگاههای اخذ اطلاعات نیز یکسان است. ساخت این مواردی را که نام بردم نیز نیازمند فناوریهای نوین است. وقتی که برای مثال یک کپسول زیستی را به فضا میفرستیم، باید مرتب با آن در تماس باشیم و اطلاعات دهیم و اطلاعات بگیریم تا مثلا فرآیند بازگشت دوباره کپسول به زمین تحت شرایط کنترلشده باشد. این کارها از طریق همان ماهوارههای زمینی انجام میشود که با ماهوارههای ژئو ارتباط برقرار میکنند. البته تاکید میکنم همه این موارد برای آنکه انجام شود، به حامل قوی نیاز دارد و حامل قوی برای آنکه یک ماهواره چهارتنی را به فاصله 36هزارکیلومتری بفرستد، باید بسیار قوی باشد. همه اینها از فناوریهای نوینی استفاده میکنند که هماکنون فقط در اختیار چندکشور است. برای مثال پیشرانهای سرد (کرایوژنیک)، در اختیار چندکشور محدود است. هندیها هم که چهارمینکشور پیشرفته صنایع فضایی جهان هستند، در این زمینه مشکل دارند و این کارها را با کمک روسها انجام میدهند. پس از ماهوارهبر سفیر، قرار است از ماهوارهبر سیمرغ استفاده
کنیم که ماهوارههای دانشگاه امیرکبیر (ماهوارههای طلوع و ظفر) را به فضا ارسال کند و طبق برنامههایی که داریم، قرار است از همین ماهوارهبر برای اعزام انسان به ارتفاعات زیرمداری استفاده کنیم. بنابراین اگر به هر دلیلی قرار شود که اولویتهای فضاییمان تغییر کند، خیالمان راحت است چون 80درصد کارها انجام شده است. پس باید گفت در هرصورت باید این زیرساختها را ایجاد کنیم، زیرا هرطرحی را که بخواهیم اجرا کنیم به این زیرساختها نیاز داریم. بهلحاظ اعتباری نیز این طرحها مثل هم هستند برای مثال اگر قرار باشد برای اعزام و استقرار انسان در فضا صدواحد هزینه شود، هشتادواحد از این اعتبارها در همه طرحهای توسعه زیرساختهای فضایی کشور مشترک است، پس با تغییر رویکردها و تغییر ذایقهها مشکل چندانی برای ادامه راه در سازمان فضایی ایران پیش نمیآید. یکی از انتقادهایی که در چندسال اخیر بسیار مطرح میشود، این است که سازمان فضایی ایران بسیار کند است و در چند سال گذشته پرتابی نداشته. برای مثال این سازمان از سال89 به بعد، فعالیت چشمگیری نداشته است. پاسختان چیست؟ سازمان فضایی در سال90 دوماهواره رصد و نوید را پرتاب کرده
است. البته تایید میکنم ما در چندسال اخیر رویدادهای فضایی مانند پرتاب ماهواره کمتر داشتیم، ولی اتفاقهای دیگری از جنس پرتاب کپسول فضایی داشتیم، به بیان دیگر ما در سالهای91 و 92، دو موفقیت در زمینه زیستفناوری فضایی داشتیم. در سال91 پرتاب موجود زنده (میمونی به نام پیشگام) را داشتیم که با موفقیت بازیابی شد و در سال92 پرتاب کاوشگر پژوهش با موجود زنده فرگام را داشتیم که با موفقیت انجام شد. برخی میگویند سازمان فضایی کند شده است. اما این در حالی است که بنا بر اظهارنظر موسسههای معتبر جهانی مثل فوترون، ما یکی از قدرتهای نوظهور در عرصه فناوری فضایی هستیم. گفتنی است فوترون موسسهای است که برنامههای فضایی همه کشورهای معتبر جهان را رصد و گزارش میکند و گزارشهای آن، مبنای گزارشهای رسانههای معتبر دیگر مانند اسپیسرپورت قرار میگیرد. فوترون فعالیت این کشورها را با هم مقایسه میکند و به هر کشور یک عدد اختصاص میدهد. فوترون تا سال2012، 10کشور مهم عرصه هوافضا را رصد میکرد، ولی از آن زمان به بعد، آمار پنجکشور نوظهور دیگر در عرصه فضایی را نیز به آمار فضایی خود اضافه کرده است. یکی از این پنجکشور، ایران است (در
کنار برزیل، کره، آرژانتین و...). این موسسه در ادامه اشاره میکند که در بین این پنجکشور، ایران بالاترین نرخ فعالیتهای فضایی را دارد که همین مقدار برای من کافی است بگویم که دستاوردهای سازمان فضایی ایران در این زمینه قابلقبول است. در سند جامع هم ذکر شده که خوب است همه این فعالیتها در زمینه تولید ثروت باشد. منتقدان هم میگویند فعالیتهای ایران هزینهبر است، اما مولد ثروت نیست مثل همین برنامه اعزام انسان به فضا. اما متاسفانه سازمان فضایی کشور ما، در حوزههای دیگر مثل ماهوارههای مخابراتی و ارتباطی که کمهزینه است، اما درآمد بسیار زیادی دارد، کمتر فعالیت میکند. اگر به واقعیتها توجه کنیم، میبینیم که سازمان فضایی روی برخی از موضوعات بیشتر سرمایهگذاری کرده که به این معنا نیست که ما بر اهمیت دیگر حوزهها واقف نیستیم یا در این حوزهها فعالیتی انجام نمیدهیم. اتفاقا اگر هماکنون اعتبارات سازمان فضایی را بررسی کنیم، میبینیم واقعیتها برخلاف این ادعاهاست. کاوشگر پژوهش در سال گذشته پرتاب شد. من با عددورقم ثابت میکنم کمتر از 10درصد اعتبارات سازمان فضایی به این پروژه اختصاص یافته و بیش از
90درصد اعتبارهای ما صرف ماهورههای سنجش از دور و مخابرات و زیرساختهای لازم برای انجام این کارها شده است. چون هنوز ما به مرحله پرتاب و بهرهبرداری از ماهوارههای مخابراتی نرسیدهایم و پلهپله باید به آن برسیم یا چون هنوز ماهواره سنجش از دور نداریم که به وزارت کشور ما و به سازمانهای دیگر خدمات ارایه دهد و فعالیتهای پژوهشی ما تاکنون به مرحله بهرهبرداری نرسیده، ممکن است این تصور پیش بیاید که ما تاکنون در این زمینه فعالیتی نداشتیم، ولی من تاکید میکنم اتفاقا ما در این زمینه بسیار هم فعال هستیم. ما در این دوسال اخیر، بهعنوان دستگاهی که نتایج کاربردی محصولات خود را به همه کاربران بالقوه عرضه میکند، راهکارهای تازهای را برای جبران کاستیهای این حوزه اتخاذ کردیم. برای مثال ما هنوز ماهواره سنجش از دور که بتواند مزارع کشاورزی ما را نقشهبرداری کند، نداریم و نمیتوانیم سطح زیر کشت محصولات کشاورزی مختلف خود را ارزیابی و پایش کنیم. به همین دلیل گفتیم حال که ما اطلاعات در این زمینه نداریم، خوب است که به عنوان سازمان فضایی، اطلاعات لازم را از سنجندهها و ماهوارههای دیگر کشورها تهیه کنیم و نتیجه آن اطلاعات را به
وزارت کشاورزی ارایه کنیم. ما چنین کاری را کردیم که بسیار هم مورد استقبال قرار گرفت. یعنی در صورت لزوم، ما راههای میانی را انتخاب میکنیم تا خدماترسانی را انجام دهیم. هماکنون سازمان فضایی کشور ما عضو یک نهاد اروپایی به نام چارتر است. به محض آنکه پدیده یا حادثه مهمی مانند بلایای طبیعی در جایی روی دهد، همه ماهوارههای کشورهای عضو روی آن نقطه متمرکز میشوند و اطلاعات را جمعآوری میکنند، مثلا در واقعه سیل پاکستان، همه این ماهوارهها از منطقه یادشده تصویربرداری و به کشورهای ذینفع اطلاعرسانی میکنند. هرگاه که در کشور ما هم حادثهای روی دهد، این اطلاعات خام را دریافت کرده و پردازش میکنیم و نتیجه همه این فعالیتها را به وزارت کشور ارایه میدهیم. حتی در برخی از موارد، اطلاعات را در اینجا پردازش کردیم و نتیجه نهایی را در اختیار یک کشور زلزلهزده دیگر قرار دادیم. در همین روزهای آینده با حضور جناب آقای «شریعتمداری» ایستگاه زمینی دریافت اطلاعات هواشناسی را تاسیس میکنیم بهزودی افتتاح میشود. ما با استفاده از این ایستگاه میتوانیم اطلاعات ماهوارههای هواشناسی کشورهای مختلف را دریافت کنیم و در اختیار سازمان
هواشناسی یا هر نهاد و سازمان مسوول دیگر در ایران قرار دهیم تا بتوانند به نحو مقتضی از این اطلاعات بهرهبرداری کنند. از زمانی که برنامههای تلویزیونی ماهوارهای ایران قطع شد، برخی کارشناسان گفتند ایکاش ما از قبل به فکر این موضوع بودیم و خودمان ماهوارههای اختصاصی برای این کار را داشتیم تا چنین مشکلاتی برایمان پیش نیاید. یا برخی گفتند بعضی ارتباطهای تلفنی ما که محرمانه است، شنود میشود ایکاش ما هم سیستمهای ارتباطی مستقل داشتیم. بله، این هم یکی دیگر از برنامههای ما در آینده است. پس از آن ماجرا، شورای امنیت ملی ما را جمع کرد و گفت برنامههایتان برای آینده چیست؟ ما گفتیم بر اساس مطالعات انجامشده تا سال98 میتوانیم دو ترنسپوندر مخابراتی به فضا بفرستیم و 50شبکه را پوشش دهیم که بسیار باارزش است. ولی تا دستیابی به ماهواره سنگین چهارتنی که 50،40 ترانسپوندر داشته باشد (که هماکنون برخی از کشورها از این ماهوارهها را دارند)، باید تا سال1404 منتظر ماند. خلاصه اینکه ما درست پس از این اتفاقها، یک نقشهراه تنظیم کردیم و برای مثال نقش صداوسیما را با موافقت خودشان تبیین کردیم، نقش سازمان فضایی را
نیز بررسی کردیم تا یک نقطه مشخص را برای ما به ثبت برساند. نقش سازمان هوافضای وزارت دفاع را بررسی کردیم برای آنکه به حاملش دست پیدا کند و نقش وزارت ارتباطات را تعیین کردیم که همه این موارد هم بسیار دقیق است. یعنی ما خطمشی پیشنهادی برای حوزه مخابرات فضایی داریم. اینها که گفتم برای حفظ موقعیتهای مداری بود تا بتوانیم ماهواره بخریم و در موقعیت مداری قرار دهیم. پس بهطور خلاصه بگویید که میخواهید در چه حوزههایی فعالیت کنید؟ یکی از موضوعات اسناد بالادستی که فرصت نشد به آن اشاره کنم و خوب است هماکنون به آن اشاره کنم، موضوع رایزنیهایی است که با دوستان وزارت دفاع داشتیم تا حوزههای فعالیت هر کدام از ما به دقت بررسی و مشخص شود که درنهایت نیز با وساطت ستاد کل نیروهای مسلح، یک سند تدوین و ابلاغ شد. حوزههایی را که هماکنون خدمت شما بیان میکنم، در آنجا مورد تاکید قرار گرفت. یکی از حوزههای فعالیت ما مخابرات فضایی است یعنی ماهوارههای مخابراتی که صوت و تصویر و داده انتقال میدهند. حوزه سنجش از دور، یعنی ماهوارههای تصویربرداری هم یکی از موضوعاتی است که به آن علاقه داریم. حوزه زیستفضایی نیز از
حوزههای بسیار مهم است اما باید دانست که این حوزه هم فقط مختص طرح اعزام انسان به فضا نیست بلکه بسیاری از طرحهای پژوهشی و دستاورد دارویی و پزشکی محصول همین حوزه از فعالیتهای پژوهشی است. بسیاری از کریستالهای پروتئینی را در شرایط بیوزنی آسانتر میتوان رشد داد و تهیه کرد. ناوبری و موقعیتسنجی و علوم و اکتشافهای فضایی، نجوم و ستارهشناسی نیز از حوزههای بسیار مهم است که ما در این زمینهها نیز فعال هستیم. اینها که نام بردم، مهمترین حوزههای فعالیت ماست که در عالیترین سطح تدوین و تصویب شده و مسوولیت اجرا یا پژوهش در این زمینهها با ماست. یکی دیگر از انتقادها به سازمان فضایی این است که میگویند خود سازمان فضایی، پژوهشکده دارد و در حوزههای اجرایی هم وارد میشود، در حالی که انتظار میرود سازمان فضایی بیشتر در حوزه مدیریت فعال باشد، نه اجرا. پاسخ این انتقاد هم بسیار آسان است، زیرا در اساسنامه ما همین موضوع قید شده است و در شورایعالی فضایی مصوب شده و در ابلاغیه مقاممعظمرهبری هم دقیقا به این موضوع اشاره شده که مسوول اکتساب این فناوریها، سازمان فضایی است. منظور این است که بهتر است
خود سازمان فضایی در حوزه مدیریت فعال باشد و کارهای اجرایی را به دیگران بسپارد. هماکنون نیز کارهای مدیریتی در سازمان فضایی انجام میشود و کارهای اجرایی هم در پژوهشگاهها، پژوهشکدهها و مجموعههای دیگر انجام میشود. یعنی همین الان هم دقیقا همین کار انجام میشود. منتها ایراد میگیرند که چرا شما پژوهشگاه دارید؟ در وزارت دفاع هم یک پژوهشگاه هست، جاهای دیگر هم پژوهشگاه دارند که ما پروژههای خود را به همه این پژوهشگاهها میدهیم و اختصاص به پژوهشگاه سازمان فضایی ندارد. من چندی پیش با رییس صاایران جلسه داشتم و طی آن موضوع طراحی و ساخت ماهواره طلوعدو را مطرح کردم. ما به مدت یکسال، در این زمینه با آنها بحث میکردیم و به تازگی به توافق رسیدیم و در آینده نزدیک با آنها قرارداد امضا میکنیم. اصلا نقش سازمان فضایی همین است و ما به دانشگاه علم و صنعت و شریف و پژوهشکدههای وزارت علوم و پژوهشگاه سازمان فضایی هم پروژه میدهیم. البته این اجازه را هم داریم که قراردادهای بینالمللی هم امضا کنیم، برای مثال هماکنون در زمینه طراحی ساخت و پرتاب ماهواره، قراردادی هم با کشور چین داریم، پس در مجموع میتوان گفت سازمان
فضایی دارد در این حیطه مدیریت میکند. پرسش دیگری که در اینجا مطرح است اینکه ایران از نقاط مداری که در اختیار داشت، استفاده نکرد و در نهایت این نقاط از دسترس ما خارج شد و هماکنون فقط یک نقطه در اختیار ایران است و اگر از آن استفاده نکنیم، همین نقطه هم از دست میرود. اول از همه میخواهم روی این نکته تاکید کنم مالکیت یک نقطه مداری مشروط بر استقرار یک ماهواره در آنجا و استفاده از آن نقطه مداری است. در سالهای گذشته که شدت تحریمها زیاد شد، متاسفانه نهادهای بینالمللی مثلITU (اتحادیه جهانی مخابرات که ما عضو فعالش هستیم) و دیگر کشورهای غربی، آییننامههای مربوط به آن را چنان سفت و سخت گرفتند که ما دچار مشکل شویم. حتی در دوسال اخیر که دیدند این فشارها بر ما کارگر نیست و به شکلهای مختلف با این تحریمها مقابله کردیم و همچنان در مدار ماهواره داریم، آمدند به بهانه اینکه یکی از مسوولان صداوسیمای ما به دلایلی در فهرستسیاه قرار دارد، ما را هم تحریم کردند. با اینهمه ما همچنان نقاط مداری خود را حفظ کردیم. در سالهای گذشته آییننامهها و قوانین و مقررات اینقدرها هم سختگیرانه نبود و میتوانستیم این
موقعیتها را حفظ کنیم و این نقاط همچنان در اختیار ما باشد، اما برای آنکه در اختیار ما باشد، باید در آن نقاط ماهوارههایی داشته باشیم. ثبت یک نقطه مداری فرآیندی بسیار پیچیده و زمانبر است، پس از ثبت یک نقطه مداری نیز سهسال فرصت داریم تا از آن نقطه، بهرهبرداری کنیم یعنی یا ماهواره خود را مستقر کنیم یا ماهواره مشترک بگذاریم یا اصلا به کشور دیگر واگذار کنیم و اجاره دهیم. این ماهواره باید دستکم به مدت سهماه کار کند و در محدوده باند فرکانسی تاییدشده باشد. سالهای متوالی چنین کارهایی کردیم، در سال75 نیز قراردادی به مبلغ 20میلیوندلار با یک شرکت روسی بستیم تا یک ماهواره را به نوبت در آن سهنقطه مستقر کنیم. تا آنجایی که توانستیم، این نقاط را حفظ کرده بودیم اما واقعیت این است که در سالهای اخیر بهدلیل تشدید تحریمها نتوانسته بودیم پول لازم برای این کار را انتقال دهیم و دیگر اینکه آن کشورها به محض اینکه میدیدند میخواهیم یک ماهواره را به این نقاط انتقال دهیم، مانعتراشی میکردند یا به آن کشورها فشار میآوردند که با ما همکاری نکنند، به همین دلیل قیمت آن را صدهابرابر میکردند، برای مثال، برای چیزی که
دومیلیونیورو هم نمیارزید، به ما 45میلیونیورو قیمت دادند. البته حتی در این وضعیتها هم ریسکها را میپذیرفتیم اما زمانی که تحریمها شدت گرفت، دولت سابق گفت این کار ریسکش زیاد است و لازم نیست که دیگر به این روند ادامه دهیم زیرا دورریختن پول و سرمایه است. پس خلاصه اینکه ما تلاشمان را کردیم. از سهموقعیتی که داشتیم، موقعیت زهرهسه (47درجه)، از دست رفت. البته در آن مورد هم زیاد ریسک کردیم و بهدنبال ماهوارهای بودیم که مالکیت اولیه آن در اختیار رژیم اشغالگر قدس بود ولی به آلمانیها اجاره داده بودند. تا چندماه رییسجمهور مخالفت میکرد، ولی سازمان فضایی میگفت شرایط اضطراری است و باید این وضعیت را بپذیریم. از طرف دیگر، از دستدادن آن نقطه مداری هم ضرر زیادی دارد. به دلایل بسیار از جمله کمی وقت و لزوم تهیه ضمانتنامه بانکی، باوجود اینکه مبالغی را هزینه کرده بودیم، موفق نشدیم این نقطه مداری را حفظ کنیم. ولی موقعیت زهرهدو (26درجهشرقی)، هنوز هم در اختیار ماست و با کمک عربست، ماهوارهای را در آنجا مستقر کردیم. بخشی از هزینههای خرید این ماهواره را سازمان فضایی پرداخت کرده و این ماهواره نزدیک دوسال است که فعالیت
میکند و خدمات مخابراتی ارایه میدهد. هماکنون خدمات ATM بانکها، تمام شبکههای مربوط به کارت سوخت و بسیاری از موضوعات مشابه دیگر را این ماهواره ارایه میدهد. بنابراین یکی از موقعیتهای ما کاملا حفظ شده و هماکنون در حال ساخت یک ماهواره جانشین دیگر هستیم تا پس از اتمام عمر مفید این ماهواره، این موقعیت را از دست ندهیم. موقعیت 34درجه را هم با همان ریسکهایی که خدمتتان گفتیم، نتوانستیم حفظ کنیم و بهدلیل توطئه کشورهای غربی این نقطه را از دست دادیم. با این وجود، برای بازپسگیری و حفظ این موقعیت، با فرانسویها توافق کردیم. اما هماکنون برای این نقطه با عرب ست همکاری میکنیم. تا 250میلیوندلار از هزینههای این طرح برعهده صداوسیما و 150میلیون دلار هم سهم سازمان فضایی است. ما همه مجوزهای لازم را هم داریم و اگر پول در اختیار ما باشد، انشاءالله ماهوارهای را برای استقرار در 34درجه میسازیم. به بیان دیگر ما در شرف احیای موقعیت از دسترفته 34درجه هستیم. البته این نکته را هم بگویم که بهدلیل کارشکنی غربیها و تلاش برای اینکه ما را از داشتن صدا و تصویر محروم کنند، یکونیم نقطه مداری را از دست دادیم و به همین دلیل
برخی به ما خرده میگیرند، اما من نیز در مقابل میگویم ما هم کاری کردیم که از 180نقطه یوتلست و کشورهای آمریکایی و اروپایی، 50موقعیت حذف شده است. البته ما هماکنون هم در تلاش هستیم تا 12موقعیت مداری جدید را در ITU ثبت کنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.