|

نگاهی به «گفتار در بندگی خودخواسته»

بکوشید که بخواهید برهید

فرشاد کوشا

در روزهایی که غزه در آتش و خون می‌سوزد و فلسطینی‌ها دست از مقاومت در برابر زیاده‌خواهی‌های اسراییل برنمی‌دارند خواندن «گفتار در بندگی خودخواسته» شریک‌شدن در تجربه مردمانی است که تن به بندگی نمی‌دهند. تلاش فلسطینیان برای رهایی از ستم هرچند معطوف به نتیجه دلخواه نباشد و بازهم سروری بیرونی آنها را بنده بخواند، اثبات این نکته است که می‌توان لااقل زیر بار «بندگی خودخواسته» نرفت و «آزادی» را دست یافتنی دانست. تلاشی که پنج‌قرن پیش از این اتیین دولابوئسی، فیلسوف فرانسوی، چنین صورت‌بندی‌اش کرده بود: «خود مردم‌اند که می‌گذارند جبار سرکوب‌شان کند و بدتر از آن اینکه سبب سرکوب خود هم می‌شوند زیرا اگر از بندگی دست می‌کشیدند از آن می‌رهیدند. مردم به دست خود در بند کشیده می‌شوند، خودشان گردن به یوغ می‌سپرند و با پای خود به کشتارگاه می‌روند. بر سر دوراهی میان بنده‌ماندن و آزادزیستن، خود مردم‌اند که آزادگی را پس می‌زنند و بندگی پیشه می‌کنند. مردم خود به این ذلت تن در می‌دهند و در طلب آن هم می‌دوند.» شاید امروز فلسطینیان می‌کوشند این حکم لابوئسی را ثابت کنند که «آزادی ممکن است». اتیین دولابوئسی، «گفتار در بندگی خودخواسته» را در میانه قرن 16 نوشت؛ زمانی‌که 20‌سال بیشتر نداشت و در دانشگاه شهر اورلئان حقوق می‌خواند. او را بیشتر به سبب دوستی‌اش با مونتنی می‌شناسند و مشهور است که مونتنی مقاله «در باب دوستی» را به یاد بوئسی نوشته و همه کتاب «مقاله‌ها» را برای این نوشته که درجی بر گوهر یگانه «گفتار در بندگی خودخواسته» شود. کتاب بعدها به یکی از شاهکارهای زمان خود بدل شد و مرجع بسیاری از فیلسوفان بود. او در این رساله ماهیت استبداد و چگونگی تشکیل، تثبیت و استمرار حکومت‌های استبدادی را بررسی می‌کند و با استناد به نمونه‌های تاریخی، علت دوام جباریت را طی نسل‌های پیاپی نشان می‌دهد. بوئسی کلید درک استبداد را در انتخاب داوطلبانه توده مردم می‌داند و آن را بندگی خودخواسته می‌نامد و در سراسر رساله خود بر این واقعیت تاکید می‌کند که «حکومت استبدادی» چیزی نیست جز قدرتی که توده‌های مردم با میل و رضایت خود به شخص حاکم تفویض کرده‌اند و «جبار» جز اطاعت و انقیاد داوطلبانه توده‌ها پایگاه دیگری ندارد. بوئسی در رساله خود به تمایز مهمی اشاره می‌کند: «اگر برای کسب آزادی چیزی جز میل به آن لازم نباشد چه؟» او معتقد است صرف اراده آزادی برای نیل به آزادی کافی است چراکه اگر در برابر جباران سر فرود نیاوریم و دیگر فرمان آنها را اطاعت نکنیم، حتی بدون نبرد و مبارزه، جباران از پای می‌افتند. او حکومت استبدادی را بسان آتشی می‌داند که با اطاعت بیشتر شعله‌های آن زبانه می‌کشد و ویرانی به بار می‌آورد. در این گفته‌های بوئسی می‌توان تبار آنچه را امروزه «نافرمانی مدنی» می‌خوانند، جست: «می‌توانید برهید اگر برای رهایی بکوشید. نه اینکه بکوشید که برهید بلکه تنها بکوشید که بخواهید برهید. بر آن شوید که دیگر بندگی نکنید و آنک شما آزادید... تنها دیگر پشتیبان جبار نباشید و خواهید دید که چون ستون گرانی که پایه‌اش را از جا ببرند زیر بار خود فرو خواهد ریخت و در هم خواهد شکست». کتاب بوئسی پیش از این نیز در فارسی با عنوان «سیاست اطاعت: رساله درباره بردگی اختیاری» (ترجمه علی معنوی، نشر نی، 1378) از انگلیسی به فارسی ترجمه شده بود. با این‌همه به تازگی لاله قدکپور آن را از فرانسه به فارسی برگردانده و کوشیده ویژگی متن اولیه را بهتر بازنمایی کند. او معتقد است نثر این رساله، ساختاری منطقی دارد که خواننده را گام‌به‌‌گام راهنمایی می‌کند تا به اندیشه نویسنده پی ببرد و از سوی دیگر، زبان آن آکنده از اشاره و کنایه و استعاره است. ویژگی دیگر کتاب مثال‌های فراوان تاریخی است که نویسنده به‌عنوان گواهی بر گفته‌های خود می‌آورد؛ مثال‌هایی از ژولیوس سزار و رم باستان تا یونان و جنگ‌های اسپارت و آتن که به دوران حکومت 30 جبار بر دولتشهر آتن انجامید. بوئسی جباران را سه دسته می‌داند: اول آنها که مردم برای فرمانروایی بر مملکت برگزیده‌اند، دوم آنها که به زور تیغ آن را به چنگ آورده‌اند و سوم آنها که حکومت را به ارث برده‌اند. نکته مهم، مخالفت او با دسته اول است یعنی کسانی که با انتخاب مردم به حکومت رسیده‌اند. بوئسی اذعان می‌کند که ظاهرا اطاعت از حاکمی که مردم، مملکت را به او داده‌اند باید ساده‌تر باشد ولی چنین حاکمی نیز وقتی بر دیگران برتری می‌یابد می‌کوشد که از جای خود تکان نخورد. در نتیجه، او هر سه دسته را گرچه ناهمگون می‌داند ولی معتقد است هرسه کم‌و‌بیش به یک‌سان حکمرانی می‌کنند و هیچ‌یک بر دیگری برتری ندارد: «برگزیدگان در این گمان می‌افتند که مردم گله‌ای گاومیش‌اند و می‌خواهند رام‌شان کنند، ستیزه‌جویان مردم را طعمه خود می‌دانند و به صیدشان می‌روند و جانشینان مردم را غلامان خانه‌زاد خود می‌پندارند».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.