|

از ثبات تا آشوب

معمولا انحطاط و سقوط ایران دوره صفویه را نتیجه طبیعی رکود و زوال سیاسی اجتناب‌ناپذیر و فساد اخلاقی ایران در اواخر این دوره می‌دانند. «رودی متی» که تخصص اصلی‌اش تاریخ دوره صفویه است، در کتاب «ایران در بحران: زوال صفویه و سقوط اصفهان» با نگاه دیگری به این مساله می‌پردازد و این دیدگاه سنتی را به چالش می‌کشد. رودی متی ایران‌شناس آمریکایی و نویسنده‌ چندین کتاب درباره‌ ایران است که در سال 2012 در کمبریج انگلستان برای این کتاب جایزه‌ بهترین کتاب سال را برد. او در این کتاب منابع قدیمی را بازخوانی کرده و منابع جدیدی را به‌منظور ارایه‌ تصویری نو از صدسال پایانی دوره صفویه یعنی قبل از سقوط اصفهان در سال 1722 میلادی معرفی می‌کند. سقوط اصفهان به معنای پایان سلسله‌ صفویه و آغاز دوره‌ای طولانی از آشفتگی و اغتشاش در تاریخ ایران بود. در بخشی از مقدمه کتاب آمده «اگر سلسله صفویه از بین نرفته بود، آینده‌ ایران احتمالا چندان تفاوتی نمی‌کرد. گسستی رخ نداد. عصر صفویه را دوره مهمی از تاریخ ایران دانستن یک مطلب است و آن را فصل مقدر غایت‌گرایانه‌ای از یک روایت حماسی ناسیونالیستی دانستن مطلبی دیگر. در این مطالعه تفسیری به طیف وسیعی از علل - محیطی، اقتصادی و بالاتر از همه سیاسی - خواهیم پرداخت تا نشان دهیم که چگونه تعامل دولت و جامعه با جهان خارج به‌گونه‌ای که اتفاق افتاد پیش رفت و تضعیف و سقوط صفویه را به دنبال آورد. منظور، تبیین سرنوشت صفویه است، نه توضیح علل «ناکامی» ایران در پیروی از تجدد اروپایی، این دومی موضوع دیگری است. جوئل موکیر در کتاب اخیرش راجع به ظهور قدرت صنعتی بریتانیا می‌نویسد: دشمن اصلی رشد اقتصادی... تلکه‌گیرها و دزدها و انگل‌ها بودند که اقتصاددان‌ها اغلب آنها را محترمانه‌تر رانت‌خوار می‌نامیدند، کسانی که چپاول و بهره‌برداری از کار دیگران را آسان‌تر از این می‌دیدند که خودشان به کارهای اقتصادی مولد بپردازند. مدارک معتبر زیادی در دست نیست که نشان دهد اگر افغان‌ها (یا اجنبی‌های دیگر) به ایران نیامده بودند، رانت‌خواری از مقام شیوه مسلط کسب درآمد در ایران عزل می‌شد.» برآمدن و برافتادن صفویه را می‌توان سرنوشت طبیعی حکومتی دانست که حاکمیت بی‌ثباتی بر اراضی کم‌تولید دارد و فقط حلقه‌ای از زنجیره بلند هخامنشیان تا قاجاریه است. موجود ضعیفی که مانند همه دولت‌های پیشامدرن نتوانست وفاداری ذاتی چندانی در اتباعش ‌برانگیزد و از بسیاری از دولت‌های دیگر، موانع بزرگ‌تری برای اعمال حاکمیت در پیش پا داشت، مایه‌ دوامش همان قدر کرخت بود که تدبیر. از این‌رو به همان اندازه که دوامش قابل‌توجه است سرنگونی ناگهانی‌اش مایه تعجب است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.