نگاهی به کتاب «علم و عقلانیت نزد پل فایرابند»
علم در مقام ایدئولوژی
شاید بتوان مهمترین مساله فلسفه علم را ارزیابی میان نظریهها و شیوههای تمییز علم از غیرعلم دانست. پوزیتیویستها و ابطالگرایان بر این باور بودند که واحد مشخصی برای سنجش و ارزیابی تواناییهای نسبی نظریههای علمی وجود دارد. پوزیتیویستها معیار تحققپذیری یا میزان تایید استقرایی را که یک نظریه از یافتههای پذیرفتهشده به دست میآورد، بهمنزله معیار کلی خود بیان میکردند. در حالیکه در نظر ابطالگرایان معیار میزان ابطالپذیری، نظریههای ابطالنشده بود. ویژگی و وجهتمییز چنین معیارهایی خصلت غیرتاریخی آنهاست. بنابر چنین رویکردی دانشمندان به دلیل رفتار عقلانیشان نظریهای را که با معیار کلی مطابقت داشته باشد میپذیرند و آن را که با معیار کلی سازگار نباشد کنار میگذارند. در نظر آنها تمییز میان علم و غیرعلم کاری سهل و روشن است. چرا که فقط نظریههایی را علمی تلقی میکنند که بتوان آنها را بر اساس معیار کلی ارزیابی کرد. به باور آنها چنین فرآیندی عقلانی تلقی میشود و میتواند ما را به واقعیت برساند. «عقلانیت علم» را فیلسوفانی همچون توماس کوهن و پل فایرابند در نیمه دوم قرن بیستم نقد کردند. این کار با کتاب مهم «ساختار
انقلاب علمی» کوهن در سال 1962 آغاز شد و با آثار فایرابند و بهویژه کتاب «علیه روش» در سال 1975 دنبال شد. از اینرو، آرای پل فایرابند، فیلسوف علم معاصر را یکی از جنجالبرانگیزترین فلسفهها درباره «عقلانیت» و بهویژه «عقلانیت علم» میدانند. فایرابند بر این باور است که عصر روشنگری با تاکید بر عقلانیت سعی کرد تا حاکمیت کلیسا را به چالش بکشد و بر این اساس زمینه را برای مهیاشدن آموزههایی همچون آزادی، برابری و فردگرایی فراهم آورد. اما بهتدریج عقلانیت که گمان میشد عالیترین وجه آن را میتوان در علم یافت، خود سنتی شد که جایگزین کلیسا شد و تمام امور انسانی را زیر سیطره خود قرار داد. فایرابند پس از کوهن، از آن دسته فیلسوفان علمی است که دیدگاههای توصیفی و تاریخی را بر دیدگاههای تجویزی و روشجویانه ترجیح دادهاند. فایرابند در ارایه نظراتش به مسایل اجتماعی نیز پرداخته است. او علم را یکی از ایدئولوژیهای حاکم بر جوامع امروزی میشناسد و نوعی انحصار برای آن قایل است و بر این باور است که باید از جامعه و اعضای آن در برابر همه ایدئولوژیها و از جمله علم دفاع کرد. بهزعم او علم در شکل جدیدش نقشهای مهمی را در قرون
اخیر پذیرفته و نوعی سلطه فکری جامع بر ذهن جوامع فعلی اعمال میکند. در نظر فایرابند به اشتباه همهجا حق با علم است و هر مقابلهای با علم محکوم به شکست است و خلاصه علم خودش به اندازه همان ایدئولوژیهایی که روزگاری با آنها مبارزه میکرد، اکنون سرکوبگر شده است. ممکن است در نگاه اول چنین توصیفی تند و غیرمنصفانه به نظر آید، اما فایرابند تاکید دارد که از این بیان بهدنبال انکار نقش و ارزش علم نیست بلکه مشکل او اثر مخرب فرهنگی است که زیر پرچم علم در جامعه ظاهر شده و بر اثر آن عرصه بر بسیاری مقولات دیگر فرهنگی محدود شده است. او خود را ضدعلم نمیداند، چرا که به باور او علم یکی از مهمترین اختراعات ذهن بشر است، درواقع فایرابند برضد ایدئولوژیهایی است که از نام علم برای کشتن فرهنگ استفاده میکنند. فایرابند با پژوهشهای فلسفی و تاریخی خود سعی میکند نشان دهد که نهتنها علم مثال اعلای عقلانیت نیست، بلکه عقلانیت خود سنتی در میان سنتهای دیگر است نه برتر از آنها. کتاب «علم و عقلانیت نزد پل فایرابند» میکوشد با بازسازی آرای فایرابند درباره عقلانیت علم و بررسی پیامدها و پارادوکسهای آن، از بدفهمی فلسفه او اجتناب کند؛
همانچیزی که فلسفه فایرابند همواره با آن مواجه بوده است. نگارنده در فصل اول با عنوان «عقلانیت علم» در تلاش است تا مروری بر برخی از نظریههای عقلانیت در علم داشته باشد. هرچند در این فصل نظریات گوناگون عقلانیت مطرح نشده و به عقلانیت موردنظر فایرابند از منظر پوزیتیویستها، ابطالگرایی پوپری، برنامههای لاکاتوش و مقولات عقلانیت علم اشاره شده است. در فصل دوم نقدهای عقلانیت علم، تحت سه مقوله نقد مشاهدات و دادههای حسی، نقد سازگاری و منطقیبودن و نقد روش نقدهای فایرابند بر عقلانیت بازخوانی شده است. نویسنده در فصل سوم با عنوان «پیامدهای نقد عقلانیت»، ابتدا به بررسی وضعیت علم در جهان معاصر میپردازد و نشان میدهد که علم در جهان ما به یک اسطوره بدل شده؛ اسطورهای که تمام جوانب زندگی ما را در بر گرفته است. سپس در ادامه پیامدهای نقد عقلانیت همچون مناقشه عینیت، نسبیگرایی سنتها و جامعه آزاد بررسی شده است و نهایتا نگارنده در فصل آخر با عنوان «پارادوکسهای نقد عقلانیت»، پارادوکسهای موجود در بحثها و استدلالهای فایرابند را در سه بخش پارادوکس روش، پارادوکس عقلانیت و پارادوکس نسبیگرایی شرحوبسط داده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.