|

«آیا ما به قدر کافی نمی‌دانیم؟» یا «بیش از حد می‌دانیم‌؟»

اقبال فریادیان

امروزه صاحبنظران تاریخ علم بر این باورند که روند رشد علم از آغاز پیدایش آن تا سال 1975میلادی یک واحد پیشرفت داشته است و از سال 1975 تا 2000، دوبرابر شده که این خود جهشی عظیم محسوب می‌شود و از سال 2000 تا 2007 دوبرابر قبل یعنی چهاربرابر شده است و از سال 2007 به بعد هر هفت‌سال یک‌بار با روندی تصاعدی، دوبرابر قبل می‌شود؛ یعنی در سال2014 هشت‌برابر شده و در سال2021 پیشرفت 16برابری علم را تجربه می‌کنیم و... . در واقع انسان معاصر تاکنون در کمتر از چهاردهه با پیشرفت هشت‌برابری علم مواجه شده است. حتی ممکن است بسیاری از ما پیشرفت چندده‌برابری آن را در طول حیات خویش تجربه کنیم. رشد تصاعدی کنترل‌ناپذیر دانش علمی این نگرانی را برمی‌انگیزد که همانند یک جانور بی‌سر حرکت کند. ولی آیا مغز انسان به‌لحاظ فیزیولوژیک قابلیت تطبیق با این سرعت رشد را دارد یا مستلزم زمانی بس طولانی‌تر جهت همسان‌سازی است؟ اسلاوی ژیژک، فیلسوف پرآوازه اسلونیایی می‌گوید: «ما به‌طور فزاینده و شتابناکی با چیزهای زیادی آشنا می‌شویم بی‌آنکه بدانیم با آنها چه کنیم.» و در ادامه این پرسش را مطرح می‌کند که: آیا ما به قدر کافی نمی‌دانیم یا برعکس بیش از حد می‌دانیم؟ آیا ممکن است آنچه ما را ناتوان از کنش می‌کند نه این واقعیت که «ما به قدر کافی نمی‌دانیم» بلکه برعکس، این واقعیت باشد که ما بیش از حد می‌دانیم و نمی‌دانیم با انبوه دانش ناسازگار و متناقض چه کنیم و چگونه آن را تحت فرمان یک دال اعظم درآوریم؟» انسان قرن19 با انقلاب صنعتی سودای فتح جهان را داشت و با حالتی ایستاده، یک دست به کمر و دست دیگر به پیشانی، باد به غبغب انداخت و افق پیشرفت را به تماشا نشست. در قرن بیستم در مواجهه با دوجنگ جهانی غافلگیر شد، به زانو درآمده و حالتی نشسته به خود گرفت و اکنون قرن بیست‌و‌یکم است که او را طاقباز پخش زمین کرده و حالتی خوابیده به خود گرفته که مبین انفعال تام است. ولی شاید حقیقت باژگونه این باشد و به تعبیر دلوزی «ما در یکپارچگی یا در آن جمع اضداد معروف هگلی فرونمی‌غلتیم و منفعل نیستیم: ما فعال‌ هستیم، اما برای هیچ». مارشال مک‌لوهان منتقد برجسته کانادایی از وجود تاریخی و پی‌درپی سه‌کهکشان در افق زندگی و دانایی آدمی یاد می‌کند. نخستین را «کهکشان شفاهی» می‌خواند که از آغاز پیدایی انسان هوشمند بر کره زمین تا سال 1436میلادی ادامه یافت. در این کهکشان آدمیان با یکدیگر ارتباطی حضوری و رودررو داشتند که به ارتباط زنده زبانی و گفتاری منجر می‌شد. دومین را «کهکشان گوتنبرگ» خوانده است؛ کهکشان چاپ و کتاب. این کهکشان تا زمانی که رسانه‌های ارتباطی جدید پدید آمدند، ادامه یافت و مک‌لوهان به‌طور استعاری اختراع تلگراف و تلفن را پایان آن می‌داند. ارتباط در دوره دوم اساسا استوار به کتابت بود و شکل حضوری و زنده مدام، بیشتر نقش حاشیه‌ای می‌یافت. «کهکشان‌سوم» با ابداع رسانه‌های همگانی جدید و خاصه با انقلاب الکترونیک و انفورماتیک آغاز شده است. ارتباط در این دوران مدام بیشتر به رسانه‌های جدید وابسته شده است: از روزنامه و رادیو و تلویزیون و فیلم و اینترنت گرفته تا بانک‌های اطلاعاتی و ماهواره‌های خبری و روبوت‌ها و کامپیوترهایی که توانایی تبدیل نظام‌های متفاوت نشانه‌ای را به یکدیگر دارند و متمم آن جهان‌بینی انسان به حد وصف‌ناپذیری تعالی و وسعت‌یافته است. اساس دانایی و ارتباط در کهکشان نخست، شنیداری در کهکشان دوم، خواندنی و در کهکشان سوم، «شنیداری- دیداری ِ خواندنی» یا «شنیداری- دیداری استوار به دانش برآمده از خواندن» است. از یک‌سو ادارک معنایی آدمی در هر کهکشان به ابزارهای ارتباطی او وابسته‌اند و از سویی دیگر با توجه به اینکه در کهکشان‌سوم خصوصا، با تعدد و پیچیدگی ابزارهای ارتباطی مواجهیم به نظر می‌رسد این تعدد و پیچیدگی، خود به نوعی به تشتت معنا و در نهایت به سردرگمی و ازخودبیگانگی هر چه بیشتر انسان معاصر دامن زده است. حال با در نظرآوردن این گزاره: «تمامی علم ما، با همه سردنگری و آزادی‌اش از عواطف، هنوز زیر افسونِ زبان قرار دارد» که فیلسوفان بسیاری به آن معتقدند، این پرسش مطرح می‌شود که در کهکشان سومی که ما برآمده از آنیم و با تمام قوا کانال‌های دریافت ما از جهان پیرامون‌مان را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد و به تعریف آدمی از خود، یعنی به ادراک هر کس از جایگاه خویش در نظام هستی شکل می‌دهد، آیا دستور زبان نظام‌مندی برای انتقال این جریان آگاهی وجود دارد؟ یا نه بر اساس این نظر ویتگنشتاین که «زبان به بیراهه رفته است» و از آنجایی که علم نیز زیر افسون زبان قرار دارد، لاجرم باید نتیجه گرفت که علم نیز به بیراه رفته است. نیچه می‌گوید: «و چه راست گفته‌اند با ما که دلتان آنجاست که گنجتان آنجاست و گنج ما آنجاست که کندوهای دانش ماست.» ولی آیا به‌راستی این «گنج»، این «دانش طربناک» به «دانش غمناک» بدل گشته است؟ یا نه، تنها به‌دلیل بدکارکردی زبان یا فقدان یک زبان واحد و جهانشمول چنین می‌نماید. در اینجا شاید ضرورت جایگزینی یک زبان جدید به جای تمامی زبان‌های بیانی و ارتباطی که وظیفه انجام این رسالت سترگ را بر عهده گیرد، مطرح باشد. ظاهرا گام منطقی بعدی باید، دورزدن و کنارگذاردن زبان‌های مختلف به نفع یک آگاهی کیهانی عام باشد. رالف دارندورف در مصاحبه‌ای تلویزیونی چنین می‌گوید: «پس از هر تحول انقلابی، مسیر شکوفایی تازه، با عبور از «دره اشک‌ها» ممکن می‌شود.» شاید ما نیز با عبور از این دره‌اشک سرانجام به ساحل امن حیات گام نهیم و اینجاست که نیچه، به قول یکی از هم‌کیشان، آن یگانه «فیلسوف کوه‌ها» پاسخی درخور را فرارو می‌نهد. به زعم او، انسان، این جانور نیازمند فراموشی- که فراموشی در وی نشانه نیروست و صورتی از تندرستی پرزور- باید داوطلبانه به فراموشکاری همت گمارد. فراموشکاری، برخلاف گمان خام‌اندیشان نه چیزی است به سادگی بی‌کنش که چیزی است کنشگر و بی‌هیچ کم‌و‌کاست که کارش همانا این است هر آنچه که در زندگانی به سر می‌بریم و از سر می‌گذرانیم و به درونمان راه می‌یابد را گوارش کند و می‌توان آن را «روان-گوارش» نامید. چندگاهی فروبستن درها و پنجره‌های آگاهی و آسودن از شر هیاهو و کشاکشی که جهان زیرزمینی اندام‌های بهره‌ستان ما با آن، با یکدیگر و ضدیکدیگر کار می‌کنند، کمی آرامش و اندکی لوح سپیدِ آگاهی که برای چیزهای تازه جا باز کند. این است نقش فراموشکاری کوشا که نقش دربانی و نگهبانی و همچنین پاسداری از آرامش و ادب و آداب در نظام روانی است. با نگاهی می‌توان دریافت بی‌فراموشی جایی برای شادکامی، برای سرخوشی، برای امید، برای غرور، برای هیچ امروزی در میان نمی‌توانست بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.