آنچه در نمایشگاه «ساندآرت» گذشت
اثر صدا
امیر کریمی
اگرچه تاریخچه هنر صدا به سالها قبل در اوایل قرن بیستم بازمیگردد اما گزارش پیشرو با نظری اجمالی به تاریخچه هنر صدا، نگاهی به یکی از نمایشگاههای ساند آرت که به تازگی در اصفهان برگزار شده است، دارد. با توجه به خصوصیاتِ هنر صدا، نمایشگاههای بسیار کمی میتوان نام برد که با عنوان یا محتوای هنر صدا در ایران برگزار شده باشد. یکی از این موارد نادر نمایشگاه هنر صدا در «گالری آپادانا»ی اصفهان است که به همت تعدادی از هنرمندان تجسمی و نویسندگان برپا شده، افرادی که تخصص هنریشان صدا نیست. نمایشگاهی با نامی متفاوت: «اِحهِ». از آثار و سبک و سیاق نمایشگاه اینگونه بر میآید که بیش از آنکه هنر صدا بهعنوان ابزاری برای یک محتوای خاص اراده شده باشد، بهعنوان تجربهای جدی از فرم هنری شناخته شده، تجربهای متنوع و متفاوت از نظر ساختار و محتوا همچون صدای درون بدن یا دستکاری موسیقی سنتی و پدیدآمدن فرم جدید صدا. «احسان تحویلیان» یکی از گردانندگان نمایشگاه «اِحهِ» در اینباره میگوید: «ساند آرت در ابتدا تنها یک تجربه بود، تجربه فراتر از کارهای معمول و البته شیطنتی هنرمندانه برای همان فراترها که من نامش را «هنر»
گذاشتهام.» او اصرار دارد که این یک تجربه است و هنر هم. مخاطب و گذر مخاطب رهگذر است. گذر از اثر در حالی که اثر همچنان در جای خود باقی است و مخاطب به سراغ او میآید و سعی میکند به درون و دنیایش نفوذ کند. در هنر صدا اما اثر است که به سراغ مخاطب میآید و در برابر او ظهور میکند. سوژگی اثر رنگ میبازد و این فضا و مخاطب است که بهواسطه این «ظهور» یکباره و همهجایی (خاصه در مورد هنر صدا) دست به کار روند بازآفرینی دوباره اثر میزند. هنر صدا یکنواخت و همجایی، گذر را از مخاطب میگیرد. گاه او مینشیند یا میایستد. بهنظر مخاطب در اثر ایستاده و در آن مکث کرده است. اگر صدا بتواند فضا را به چنگ بیاورد، گالری اثر است. ایستادن و مکث در آن، فهم و ساخت اثر است. روند تولید اثر در هنر صدا از این قاعده پیروی میکند. صدا تنها به معنای صدا. صدای اکتشاف بدن انسان، صدای زیست محیط و یا موسیقی که دیگر موسیقی نیست و از زیباییشناسی کلاسیک تهی است. در نمایشگاه اخیر نیز برخی از آثار نمونهای از اکتشاف صدا در زیست-بوم یا جستوجو در بدن و حالات است. ساندآرت «اِحهِ» با ارایه آثار در بازه زمانی مشخص از طریق بلندگو،
مخاطب را در مورد خوانش اثر با چالش روبهرو میکند. مخاطب چشمآشنا با آثار تجسمی و گذرکننده در گالری مجبور است زمان انتخابی مولف را برای دریافت اثر بپذیرد و ناخواسته قواعد اولیه او را برای خوانش مورد تایید قرار دهد. اتفاقی که به نوعی در پرفورمنس یا ویدیوآرت میافتد با این تفاوت که در اینجا فضا سرشار از اثر است و مخاطب میتواند در اثر گذر کند نه از او. از اینرو «احسان تحویلیان» برای نمایشگاه «اِحهِ» لقب «ضد اثر» را برگزیده است تا بتواند ماهیت ناتجسمی و بر خلاف آمدِ عادتِ آن را برای مخاطب توصیف کند. در آغاز حضور هنر صدا در آمریکا (1983 به کمک آکادمی هلرمن) درگیرکردن مخاطب با تولید و خوانش اثر آنچنان که دانگودارد میگوید یکی از شاخصههای فرم و رسانه جدید بوده است. پرسش اینجاست که ساخت فضا و مکان محوربودن هنر صدا به فهم و ارتباطش با مخاطب کمک میکند یا خیر؟ موضوعی که در نمایشگاه «اِحهِ» نیز به نوعی مورد پرسش است. «علیرضا ارواحی» یکی دیگر از گردانندگان نمایشگاه میگوید: «در نمایشگاه هنر صدا به پرسش گرفتنِ فرآیند تولید اثر و مشارکت با مخاطب در این تولید به مراتب سهم بسیار ناچیزی در برابر پرسش بنیادین
نمایشگاه دارد و آن فضایی است که قرار است اثر در آن تولید شود و مورد خوانش قرار گیرد. به این معنا مشارکت مخاطب در فضای به مراتب بزرگتر مورد پرسش قرار میگیرد. بیش از آنکه فعل و کنش مخاطب مهم باشد فهم اثر و نگرشهای خوانش مخاطب مهم است.» به این معنا نقطهعطف نمایشگاه به چالشکشیدن پارادایمهای متداول مخاطب ایرانی است و برای این امر مهم، درگیرکردن مخاطب با فضا الزامی است. با این رویکرد محوریت برپایی چنین نمایشگاهی در ایران بیش از تمنای ذهنی مولف، عکسالعمل مخاطب در مقابل حمله اثر به گفتمان او برای خوانش آثار است. شاید همین چالشها در اوایل قرن بیستم موجب ساختارشکنی جدی در گفتمان مسلط هنر شد و بنیانهای هنر کلاسیک و رمانتیک قرن نوزدهمی فروریخت، اگرچه در نهایت مکاتب تازهوارد (داداییسم، فوتوریسم و...) را نیز بنا به سنت خودشان دولت مستعجل کرد. هنر صدا اولین شاهد این سنتشکنی نیست و آخرین هم نخواهد بود اما یکی از صریحترین رسانههای هنری برای جامعه شفاهی ماست و شنیدن را ابزاری آنی و بیواسطه برای مخاطبان کنجکاو خود میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.