اهمیت شناساندن علم به مردم
ترویج علم نیازمند برنامهریزی و تخصص
منصور وصالی . استاد تربیتمعلم شهیدرجایی
علم بهعنوان جزیی از فرهنگ بشری و مثل هر تلاش و فعالیت دیگری، نیازمند حمایتهای جامعه است. هر پژوهشگری که کار تحقیقی را بهعنوان شغل خود انتخاب کرده است، از بودجه عمومی کشور (همانند مالیاتهایی که مردم به دولت پرداخت میکنند یا دیگر منابع درآمدهای عمومی دولت)، بهرهمند است و به همین ترتیب هم خدماتی را هم به جامعه ارایه میدهد. از طرف دیگر ممکن است برخی افراد علم را بهعنوان فعالیتی عجیبوغریب در نظر بگیرند که عدهای صرفا برای خوشامد دلشان، به آن مشغولند. البته این نکته را هم باید در نظر داشت که یکی از دستاوردها و محصولات علم، فناوری است. از آنجایی که این محصولات فناوری در زندگی روزمره همه ما حضور و نقش مفیدی دارند، مردم میتوانند به اهمیت علم پیببرند و کاربردهای آن را درک کنند. برای مثال همه مردم این نکته را درک میکنند که تجهیزات و ابزارهای پیشرفته پزشکی، انواع وسایل حملونقل تا چه اندازه برای ما مفید بودند. البته از آن طرف هم ممکن است برخی از مردم علم را با فناوری یکی بدانند که این موضوع یکی از باورهای نادرستی است که در جامعه رواج دارد. البته بخشهایی از علم هم وجود دارد که ارتباط مستقیمی با جامعه یا
زندگی مردم ندارد. مطالعه ساختار کهکشانها یا پدیدههایی که درون ستارگان اتفاق میافتد، بررسی ریزترین ساختارهای عالم که سازنده ذرات مواد هستند و بسیاری از موارد دیگر از این دست، ارتباط مستقیمی با زندگی مردم ندارد و در نتیجه ممکن است مردم عادی از نقش و اهمیت آن آگاه نباشند و به قدر لازم از آن حمایت نکنند و به همین دلیل لازم است حلقه واسطهای در این بین وجود داشته باشد که اهمیت و کاربردهای بالقوه این علوم و نقش آنها برای درک بهتر ما از جهان را توضیح دهد. اما یک نکته بسیار مهم دیگر این است که شاید نتوان علم را به دو دسته کاملا مشخص و مجزا از یکدیگر به نامهای علوم کاربردی (که ابزارها و تجهیزات زندگی روزمره را تولید میکند) و علوم محض (که کاملا انتزاعی و مجرد از پدیدههای روزمره است)، تقسیمبندی کرد. اگر تاریخ علم را بررسی کنیم، شاهد موارد متعدد و بسیاری هستیم که برخی از پدیدههایی که در ابتدا کشف شدند، بسیار مجرد و انتزاعی بهنظر میرسیدند و کسی گمان نمیکرد در آینده کاربردی برای آنها پدید آید. اما پس از گذشت چنددهه و حتی یکقرن، به فناوریهای مهمی تبدیل شدند و بر اساس آنها ابزارهایی پدید آمد که در زندگی ما
نقش بسیاری ایفا کردند. از مهمترین این علوم که با تاخیر به فناوری تبدیل شدند و به زندگی ما راه یافتند، میتوان به کشف الکتریسیته در اوایل قرننوزدهم اشاره کرد. این کشف در زمان خود کشفی بود که کسی گمان نمیکرد در آیندهای نزدیک کاربردی برای آن پیدا شود، اما پس از گذشت چنددهه، کمکم انواع و اقسام ابزارهای الکتریکی و برقی پیدا شدند که با نیروی برق کار میکردند. بعدها نیز نیروی محرکه بسیاری از کارخانهها را برق تامین میکرد و به همین دلیل نیروگاههای تولیدکننده برق گسترش یافت. در این دوران بود که گرامافون و چراغ روشنایی و رادیو به زندگی مردم وارد شد. اگر بخواهیم مثال دیگری در این زمینه مطرح کنیم، میتوان از مفاهیم مجرد و انتزاعی مانند «اسپین» نام برد که با پژوهش در زمینه فیزیک ذرات کشف شد. اسپین یکی از خواص الکترون است که در زمان کشف، کسی کاربردی را برای آن تصور نمیکرد. اما در دهه1970، پژوهشهای بسیاری در این زمینه صورت گرفت و درنهایت هم با استفاده از این خواص الکترون، ابزاری به نام «امآرآی» ساخته شد که امروزه در پزشکی، برای عکسبرداری و تشخیص بیماریها، کاربردهای بسیاری دارد، پس باید از این بخش از علوم و
این نوع تحقیقات حمایت کرد. شرط آنکه این حمایتها به شکل درست صورت گیرد این است که مردم و همه افراد جامعه، باید درک درستی از علم داشته باشند. پس فرآیند تلاش برای درک و شناخت بهتر جهان و طبیعت پیرامون ما (که علم نام دارد)، نقش بسیاری در زندگی ما دارد و اگر ما بتوانیم به شناخت درست و صحیحی از علم نایل شویم، میتوانیم به بهترین وجه از آن در زندگی خود استفاده کنیم. به همین دلیل است که موسسههایی در جامعه وجود دارند که کارشان انتقال مفاهیم علمی و کشفها و دستاوردهای جدید دانشمندان به مردم است. به بیان دیگر این موسسهها با استفاده از امکاناتی که در اختیار دارند، برای جلبنظر مردم نسبت به علم استفاده میکنند و در حقیقت به کار ترویج علم میپردازند. مسلم است زمانی که مردم با جنبههای مختلف علم آشنا شوند و اهمیت آن را دریابند و به کاربردهای بالقوه آن پیببرند، از برنامههای پژوهشیعلمی نیز حمایت میکنند. البته اینها که برشمردیم تنها اهداف ترویج علم نیست بلکه فواید دیگری نیز از آن حاصل میشود، از جمله اینکه جامعهای که درک درستی از علم داشته باشد و به تفکر علمی برسد، میتواند بسیاری از مناسبات اجتماعی خود را بر
مبنای آن درک و برداشت علمی بنا کند. در چنین جوامعی میتوان شاهد استانداردهای بالایی در روابط اجتماعی و انسانی بود. شاید یکی از مثالهای خوب درباره نقش علم برای تغییر رفتارها بهعنوان شهروند مسوول، تاثیر آن در توجیه مردم برای لزوم و چگونگی مشارکت بیشتر در حل مشکلات امروز جامعه است. برای مثال امروزه بارها درباره مشکلات آلودگی هوا و لزوم مشارکت مردم در حل این مشکل، توصیههای بسیاری صورت میگیرد. برای مثال رسانههای گروهی مثل رادیو و تلویزیون و همچنین مطبوعات، بارها مردم را نصیحت میکنند که در مصرف آب و برق صرفهجویی کنند و اگر این نصیحتها چارهساز نبود به تهدید روی میآورند. اما واقعیت این است که مردم مخالف صرفهجویی نیستند و به اهمیت این کار نیز واقفند، اما با راهکارهای صرفهجویی آشنا نیستند پس لازم است آنها را با شیوههای صرفهجویی آشنا کرد، همچنین نقش مردم در کاهش آلودگی هوا. بنا براین از آنجا که ترویج علم به ما کمک میکند که درک درستی از علم، اهمیت و کاربردهای آن داشته باشیم، میتواند برای حل مشکلات اجتماعی امروز، به ما کمک کند. با این توصیفها، کمتر کسی در مورد اهمیت ترویج علم، شکوتردید به خود راه
میدهد، اما اکنون این پرسش مطرح میشود که چه نهادهایی کار ترویج علم و همگانیسازی آن را برعهده دارند؟ با توجه به اهمیت موضوع، امروزه سازمانها و نهادهای بسیاری در این کار دخیل هستند که از این میان میتوان به رسانهها (اعم از رسانههای دیداری و شنیداری و مطبوعات)، موزههای علم، ناشران کتابهای علمی همگانی تا موسسههای علمی و پژوهشی که بخشی از وقت و انرژی خود را به این موضوعات اختصاص میدهند، اشاره کرد. نکته دیگری را که باید در پایان به آن اشاره کرد این است که ترویج علم همانند خود علم، یک کار تخصصی است. همانطور که کار آموزش علوم، تخصصی است، کار ترویج علم هم تخصصی است و کسی صرفا به دلیل اینکه استاد دانشگاه است، نمیتواند مروج علم خوبی هم باشد. پس کار ترویج علم به برنامهریزی و متخصص نیاز دارد. اما آیا جامعه ما حاضر است از افرادی حمایت کند که سالها وقت و انرژی خود را صرف تحقیق و پژوهش درباره شیوههای موثر و کارآمد ترویج علم کردهاند؟!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.