درباره تحولات ساختار ستارگان
چرخه بيپايان مرگ و زندگي
عاطفه جوادي . پژوهشگر پژوهشگاه دانشهاي بنيادي
يکي از پرسشهاي بسيار مهم براي ما اين است که ستارگان چگونه پديد ميآيند و چگونه به پايان عمر خود ميرسند. يکي از مهمترين ستارگان براي ما خورشيد است. براي ما جالب است که بدانيم خورشيد چگونه پديد آمده است و هماکنون در چه مرحلهاي از تحول خود قرار دارد و چه زماني خاموش ميشود و پس از خاموشي چه اتفاقي براي خورشيد ميافتد؟ همانگونه که ميدانيد، خورشيد ما ميتواند حدود 10ميلياردسال عمر کند و هماکنون 4/5 ميلياردسال عمر دارد و دستکم 4/5 ميلياردسال ديگر هم ميتواند به همين نحو درخشان بماند و عمر کند. اما پرسش اين است که پس از پايان عمر خورشيد، چه اتفاقي روي ميدهد؟ احتمالا شما هم اسامي مختلفي مانند کوتوله سفيد، ستاره نوتروني، سياهچاله، ابرنواختر و سحابي را شنيدهايد. آيا اينها نام ستارگان مختلف است و آيا با بررسي اين پديدهها، ميتوان به مراحل زندگي ستارگان پي برد؟ يکي از راههاي پيبردن به رازورمز زندگي ستارگان اين است که از ابتدا تا انتهاي عمر يک ستاره، به آن نگاه کنيم که با توجه به طول عمر ستارگان انجام چنين کاري ناممکن است. اما راه سادهتري نيز براي انجام چنين کاري وجود دارد. هنگامي که به آسمان نگاه
ميکنيم، ستارگان بسياري را ميبينيم که هرکدام از آنها در مرحله خاصي از عمر خود هستند، براي مثال برخي از ستارگان پيرتر از خورشيد ما و برخي ديگر جوانتر از خورشيد هستند. اين وضعيت درست مانند زماني است که ما در خيابان افرادي را با سنهاي مختلف ميبينيم. پس با مشاهده ستارگاني با طول عمر مختلف در آسمان، ميتوان به روند زندگي و عمر ستارگان پي برد. در ابتدا خوب است به چگونگي تشکيل ستارگان توجه کنيم. احتمالا شما هم ميدانيد که در فضا تودههايي از ابرهاي مولکولي وجود دارد. به دلايل مختلف اين تودههاي ابر، متراکم و در نتيجه داغ ميشود و ممکن است به مرحلهاي برسد که واکنش همجوشي هستهاي هيدروژنها در اين ابرها آغاز شود. به اين ترتيب موتور ستاره روشن شده و ستاره ما متولد ميشود. به بيان ديگر ستارگان وقتي متولد ميشوند که برهمکنشهاي هستهاي در ستارگان آغاز شود. در اين برهمکنشها، عنصر هيدروژن به عنصر هليوم تبديل ميشود. تا زماني که ستاره ما هيدروژن داشته باشد، همچنان به مصرف هيدروژن ادامه ميدهد و روشن ميماند. اما پس از آنکه سوخت هستهاي به پايان رسيد، سرنوشتهاي متفاوتي در انتظار ستارگان است. نکته مهمي را که بايد
دانست اين است که جرم ستارگان بسيار متفاوت است، ما ستارگاني بزرگتر يا کوچکتر از خورشيد نيز داريم. يکي از مهمترين عوامل موثر بر سرنوشت نهايي ستارگان نيز جرم آنهاست. هنگامي که خورشيد ما سوختش را مصرف کرد، حجمش چندينبرابر حجم کنوني آن ميشود و ممکن است شعاع خورشيد آنقدر بزرگ شود که تا مدار زمين هم برسد. اين مرحله از تکامل ستارگان غول قرمز نام دارد. مهمترين ويژگي اين اجسام آن است که بسيار بزرگ و سردند. در ادامه پوسته ستاره همچنان بزرگ و بزرگتر ميشود و درنهايت، از اين پس راه ستارگان کمجرم و پرجرم از يکديگر جدا ميشود. در ستارگان کمجرم، در اثر انبساط لايههاي بيروني، مواد تشکيلدهنده آن بيرون ميريزد و هسته باقي ميماند که در نتيجه آن سحابي سيارهنما تشکيل ميشود که به شکل جسمي نوراني در آسمان ديده ميشود. در اين حالت، مواد لايه خارجي در فضا پراکنده ميشود و هستهاي از آن باقي ميماند که هيچ سوختي ندارد و در نتيجه با يکديگر برهمکنش ندارند و در نتيجه يک هسته خاموش است. اين هسته در ابتدا داغ است و به همين دليل آن را کوتوله سفيد مينامند. اين سرنوشت نهايي خورشيد ماست. اما داستان ستارگان پرجرم متفاوت است.
در اثر رمبش شديد اين ستارگان، ستاره به شدت منفجر ميشود و ابرنواختري پديد ميآيد. در نهايت چيزي که از اين ستارگان باقي ميماند، بسته به جرم اوليه ستاره يا ستاره نوتروني يا سياهچاله است. پس در مجموع بايد گفت ستارگان کمجرم درنهايت به سحابي سيارهنما تبديل ميشود. خورشيد ما نيز پس از آنکه سوختش به اتمام رسيد، کمکم بزرگ و به غول قرمز و سحابي سيارهنما تبديل ميشود و يک کوتوله سفيد از آن باقي ميماند. اما در مورد ستارگان پرجرم بايد گفت که پوسته آنان درآخرين مرحله تحول منفجر شده و در نهايت يک ستاره نوتروني يا سياهچاله از آن باقي ميماند. جرم اين ستارگان معمولا از خورشيد ما بيشتر است. نکته جالب در مورد اين ستارگان اين است که اين ستارگان نسبت به ستارگان کمجرمتر، سوختشان را زودتر تمام ميکنند زيرا آهنگ برهمکنشهاي هستهاي آنان بسيار بيشتر است و در نتيجه عمرشان زودتر تمام ميشود. ممکن است اين ستارگان زماني که به غول قرمز تبديل ميشوند، شعاعشان چند صدبرابر شود و درنهايت هم يک انفجار ابرنواختري در آنها روي ميدهد و در پايان هم يک پالسازر (تپاختر) از آنها باقي ميماند. البته بايد در نظر داشت اينها که گفتيم،
خلاصهاي از مجموعه مراحل بسيار پيچيده است و به آساني نميتوان از کنار جزييات دقيق اين موضوعات گذشت. نکته جالبي را که بايد يادآور شد اين است زماني که اين ستارگان (چه به شکل سحابي سيارهنما و چه به شکل انفجار ابرنواختري)، موادشان را به فضاي بيرون ميريزند، ممکن است ستارگان جديدتري از اين مواد پديد آيند. براي مثال خورشيد ما ستارهاي است که از مواد باقيمانده ستارگان ديگر متولد شده است. عنصرهايي که هماکنون در زمين وجود دارد نيز در حقيقت باقيمانده ستارهاي ديگر است. پس از آنکه آن ستاره منفجر شد و موادش را به فضا پرتاب کرد، اين مواد دوباره گرد هم جمع شدند و منظومه شمسي ما را پديد آوردند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.