از اسطوره تا علم تجربی
درباره کیهانشناسی نوین
یاسان زرکوب
شناخت پدیدههایی که در اطراف ما هستند، یکی از دلمشغولیهای بشر در همه فرهنگها و همه دورههای تاریخی بود، به همین دلیل فلسفههای گوناگون و ادیان و مذاهب مختلف، نظرات مختلفی را درباره چگونگی پدیدآمدن جهان ابراز کردهاند. البته از آنجا که بسیاری از این باورها در زمینه چگونگی پدیدآمدن جهان، مبتنی بر باورهای قومی و قبیلهای بود و ریشه در اسطورهها داشت، موجب شناخت عمیقی از جهان نشد. برای آنکه کیهانشناسی (Cosmology) به معنای امروزی آن پدید آید، لازم بود علم (و بهویژه علوم فیزیک و اخترشناسی)، به قدر کافی رشد کند به همین دلیل سربرآوردن این علم تا دهههای اول قرنبیستم به تاخیر افتاد. امروزه کیهانشناسی را به صورت علم بررسی سرآغاز، تکامل و سرانجام نهایی جهان در بزرگترین وضعیت و حالت آن تعریف میکنند. کیهانشناسی فیزیکی عبارت است از بررسی علمی سرآغاز، تکامل، ساختارهای بزرگ مقیاس و دینامیک جهان. این شاخه از علم همچنین به بررسی احتمالهای مختلف درباره سرانجام نهایی جهان میپردازد و در پی کشف قوانین علمی حاکم بر این حقایق نیز هست. به این ترتیب، کیهانشناسی علمی با کیهانشناسی اساطیری (که عبارت است از مجموعهای
از باورهای برآمده از متون و رسوم تاریخی، اساطیری، دینی و قومیتی در مورد جهان)، تفاوت دارد. هرچند پیشینه مطالعه و بررسی جهان به قدمت تمدن و فرهنگ بشری است و اندازهگیریهای به عملآمده در مورد پدیدههای نجومی در برخی از تمدنهای کهن (در مقایسه با مقادیر پذیرفتهشده فعلی) از دقت حیرتآوری برخوردار بوده است، اما باید در نظر داشت در بسیاری از همین تمدنها، کیهان بسیار محدود بود و از مرزهای منظومه شمسی ما فراتر نمیرفت اما با اختراع ابزارهای علمی نوین (از جمله انواع تلسکوپها، حسگرها، طیفسنجها و...) و همچنین ارایه نظریههای جدید علمی، کیهان ما از چیزی که پیش از آن تصور میکردیم، بسیار گستردهتر شد. کیهانشناسی از ترکیب دو واژه یونانی Kosmos به معنای نظم، هماهنگی و کیهان و Logia از Legei به معنای نطق و سخن پدید آمده است. بسیاری از کارشناسان، مقالهای را که «آلبرت انیشتین» در سال1917 با عنوان «ملاحظات کیهانشناختی در نظریه نسبیت عام» منتشر کرد، سرآغاز کیهانشناسی نوین میدانند. وی در این مقاله کوشید با استفاده از معادلات میدان و چندپیشفرض دیگر از قبیل توزیع یکنواخت ماده در سراسر فضا، ایستابودن عالم یا
ثابتبودن چگالی جهان با گذشت زمان و برخی اصول پذیرفته شده دیگر، خواص فیزیکی عالم را نتیجهگیری کند. این معادلات (با اصلاحات به عملآمده در آن) و به همراه چندفرض بنیادین، زیربنای بسیاری از مدلهای کیهانشناسی نوین هستند. کیهانشناسان برای بررسی جهان، چندفرض را در نظر میگیرند که باعث میشود شناخت کیهان و بررسی خواص و ویژگیهای آن سادهتر شود. مهمترین فرضهای سادهکننده بررسی کیهان از این قرار هستند: 1- جهان همگن (Homogeeous) است. جهان همگن، جهانی است که در آن توزیع ماده، یکنواخت و در نتیجه چگالی ماده در تمام قسمتهای آن کموبیش ثابت است. 2- جهان همسانگرد (Isotropic) است. همسانگردی جهان به این معنا است که خصوصیات آن در تمام جهتهای فضا یکسان است. 3- جهان، یکنواخت است. چنین جهانی تا فاصلههای بسیار دور، خواص یکنواختی دارد و کهکشانهای مختلف دوردست، تفاوت اساسی با کهکشانهای نزدیک ندارند. 4- همواره قوانین یکسانی بر جهان حاکم است. جهانشمولی و عمومیت قوانین فیزیکی و شیمیایی که تاکنون کشف شدهاند یا در آینده کشف میشوند، یکی دیگر از فرضهای بنیادی در بررسی جهان است. برخی از کیهانشناسان با تعمیم فرض
جهانشمولی، قوانین فیزیک را بر کل جهان نیز صادق میدانند. 5- جهان ناهمدوس (Incoheret) است. منظور از ناهمدوسی، استقلال بخشهای مختلف جهان از هم و عدم تاثیر حوادث آنها بر یکدیگر است البته به غیر از گرانش و پدیدههای نوری که در سراسر عالم به یکسان اثر میکنند. مجموع این پیشفرضها را (که دادههای کیهانی نیز آنها را تایید میکنند)، میتوان در اصلی به نام «اصل کیهانشناختی» یا «اصل کپرنیکی» بیان کرد. این اصل میگوید «عالم، همگن و همسانگرد است. در چنین جهانی هیچ محل ممتازی وجود ندارد و از هر نقطه که نگاه کنیم، جهان به یک شکل است». کیهانشناسی نوین در تلاش است با استفاده از این پیشفرضها و معادلات نسبیت عام، به بررسی و توضیح و تفسیر چندپدیده مهم شناختهشده جهان (از جمله انبساط عالم، پرتوهای ریزموج زمینه کیهانی و فراوانی نسبی عنصرها) بپردازد. 1- قانون هابل و انبساط عالم: «ادوین هابل» (1953 - 1889م) در اواخر دهه1920 متوجه شد انتقال به سرخ (یا قرمزگرایی) کهکشانها بر حسب فاصله آنها افزایش مییابد یعنی کهکشانها از ما دور میشوند و هرچه کهکشانی از ما دورتر باشد، سرعت دورشدن آن نیز بیشتر است. این کشف (که «قانون
هابل» نام دارد) دلیل محکمی بر انبساط عالم است. باید توجه داشت قانون هابل برای تمام کهکشانها صادق است و هیچنقطهای را نمیتوان به عنوان نقطه مرکزی یا متمایز و متفاوت از دیگر نقاط در نظر گرفت. این ویژگی، بیان دیگر اصل همگنی جهان است. 2- تابش زمینهای کیهانی: «جورج گاموف» در دهه1940 پیشبینی کرد جهان در گذشته بسیار دور بهشدت داغ و متراکم بود و بر اثر انفجاری عظیم، انبساط آن شروع شده و تاکنون نیز ادامه یافته است. امروزه تابشهای باقیمانده از آن جهان بسیار داغ اولیه، سرد شده و دمای آن حدود سهکلوین و هماکنون قابل دریافت است. «پنزیاس» و «ویلسن» در ژوئیه سال 1965 مقالهای را مبنی بر کشف این پرتوها در مجله آستروفیزیکالجورنال منتشر کردند. یافتههای ماهواره کوبی (COBE) در سال1992 و دیگر تحقیقات اخترشناسان، بیانگر آن است که مشاهدات انجامشده در مورد این پرتوها با پیشبینیهای نظریه انفجار بزرگ همخوانی دارد. 3- فراوانی هلیوم و دوتریم: هلیوم عنصری است که به فراوانی در تمام اجرام کهکشان ما و دیگر کهکشانها یافت میشود و مقدار آن تقریبا بین 25 تا 30درصد جرم مواد کیهانی است. هیدروژن نیز 70 تا 75درصد جرم کیهان را
تشکیل میدهد. توضیح علت فراوانی این عنصرها با استفاده از فرآیندهای هستهای درون ستارگان یکی دیگر از موفقیتهای کیهانشناسی نوین است. توضیح موفقیتآمیز این پدیدهها با استفاده از نظریه «انفجار بزرگ» انجام شده است. این نظریه بیان میکند جهان در حدود 7/13میلیاردسال پیش از انفجار یک توده بسیار گرم و بسیار چگال آغاز شده و از آن زمان تاکنون، پیوسته به انبساط خود ادامه میدهد. موفقیت نظریه انفجار بزرگ در توضیح و تفسیر پدیدههای کیهانشناختی مشاهدهشده، باعث شده امروزه بسیاری از فیزیکدانان این نظریه را عنوان نظریهای قابلقبول درباره چگونگی تشکیل جهان و تکامل آن بپذیرند. البته باید در نظر داشت نظریه انفجار بزرگ تنها نظریه ارایهشده درباره چگونگی پدیدآمدن جهان و تکامل آن نیست و تاکنون نظریههای بسیاری در این زمینه ارایه شده که از مهمترین آنها میتوان به نظریه حالت پایدار یا حالت ایستا (Steady State Theory) اشاره کرد. این نظریه امروزه حامیان چندانی ندارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.