تاریخچه تلسکوپ فضایی «هابل»
چشمی در آسمان
احمد نقیزاده: تلسکوپ فضایی هابل Hubble Space Telescope) به اختصارHST) در سال۱۹۹۰ و بهوسیله شاتل دیسکاوری در مدار زمین قرار گرفت. این تلسکوپ به افتخار اخترشناس آماتور برجستهای به نام «ادوین هابل» نامگذاری شد. اگرچه هابل اولین تلسکوپ فضایی نبود و پیش از آن نیز تلسکوپهای بسیار دیگری در مدار زمین قرار گرفتند، اما این تلسکوپ یکی از بزرگترین و پرکاربردترین تلسکوپها به شمار میآید که به دلیل ارسال عکسهای بسیار باکیفیت از اجرام آسمانی، تاثیر بسیاری در تغییر نگرش اخترشناسان به جهان داشته است. بسیاری از دانشمندان این تلسکوپ را پس از تلسکوپ گالیله، مهمترین و تاثیرگذارترین ابزار بشر برای شناخت کیهان میدانند. تلسکوپ فضایی هابل یک برنامه مشترک بین ناسا و سازمان فضایی اروپا است. ایدههای اولیه طراحی و ساخت یک تلسکوپ و ارسال آن به فضا در سال۱۹۲۳ عرضه و تدوین شد. دلیل اصلی برای ارسال یک تلسکوپ به فضا (به جای استقرار آن در سطح زمین این است که جو زمین باعث جذب برخی از طولموجها میشود و در نتیجه در همه طول موجها نمیتوان اجرام آسمان را بررسی کرد. دلیل دیگر آنکه اتمسفر زمین (که از مولکولهای هوا
تشکیل شده و مقدار زیادی بخار آب و گردو غبار و... دارد)، باعث اغتشاش پرتو نور ستارهها میشود و در نتیجه نمیتوان تصور دقیق و واضحی از ستارگان دریافت کرد. در دهه۷۰میلادی سرمایهگذاری روی هابل آغاز و قرار شد در سال۱۹۸۳ در مدار قرار گیرد اما پروژه با تاخیر فنی و مشکلات بودجه چندسالی عقب افتاد. این تلسکوپ در نهایت در سال ۱۹۹۰ ماموریت خود را شروع کرد، دانشمندان دریافتند تصویرهایی که هابل به زمین ارسال میکند، کیفیت چندان بالایی ندارد زیرا در طراحی و ساخت آینه اصلی آن، مشکلاتی وجود داشت، به همین دلیل دانشمندان راهی پیدا کردند که بتوانند آن را در فضا تعمیر کنند. به این ترتیب هابل در سال۱۹۹۳ به کیفیت دلخواه دانشمندان رسید و عملیات خود را آغاز کرد. هابل اولین تلسکوپی است که میتوان آن را در فضا تعمیر کرد و تاکنون نیز چندبار روی آن تعمیرات صورت گرفته است. آخرین ماموریت تعمیراتی هابل در سال۲۰۰۲ میلادی انجام شد. در این ماموریت با تعویض بخشهایی از تلسکوپ فضایی، کارایی آن به میزان زیادی افزایش یافت. در این ماموریت، صفحات خورشیدی تلسکوپ فضایی که آسیبدیده بودند، تعویض شدند. منبع تغذیه نیروی الکتریکی که انرژی تلسکوپ را
فراهم میکرد، به کلی تعویض شد و برای این کار، برق تلسکوپ فضایی برای اولینبار قطع شد و ارتباطش با مرکز کنترل و فرماندهی روی زمین هم همینطور. همچنین در این ماموریت، دوربین فروسرخ نیکموس (NICMOS) که بهدلیل مشکل سیستم خنککننده بیاستفاده مانده بود، تعمیر و راهاندازی شد. مهندسان ناسا علاوه بر همه این اصلاحات، دوربین بسیار قوی جدید خود به نام «دوربین پیشرفته نقشهبرداری» را روی تلسکوپ فضایی نصب کردند. تلسکوپ فضایی هابل هم مانند بسیاری از ماموریتهای فضایی موفق دیگر بیشتر از آنچه که پیشبینی میشد، کار کرده است و زمزمههایی درباره بازنشستگیاش به گوش میرسد. اما مطمئنا تا پیش از ارسال تلسکوپ فضایی بعدی (تلسکوپ جیمز وب)، بازنشسته نمیشود. تلسکوپ هابل برای آنکه بتواند تصویرها و اطلاعات دقیقی را به زمین ارسال کند، تجهیزات بسیاری دارد از جمله: دوربین پیشرفته نقشهبرداری، دوربین میدان باز هابل، دوربین سیارهای هابل، دوربین فروسرخ و دوربین طیفنگار. در ادامه تعدادی از ابزارهای مهم هابل در حال و گذشته و کار آنها را بهطور مختصری بررسی میکنیم. - دوربین پیشرفته نقشهبرداری: این ابزار در مارس سال۲۰۰۲ میلادی نصب
شده و نشانگر نسل سوم ابزارهای دقیق نصبشده روی هابل است. این دوربین علاوه بر دیگر وظایف، به مشاهده و بررسی آب و هوای دیگر سیارات منظومه شمسی، مشاهده و نقشهبرداری از کیهان و همچنین مطالعه نوع و چگونگی توزیع ستارگان میپردازد. - دوربین میدان باز و سیارهای هابل: این دوربین موثرترین و مهمترین ابزار در تهیه مشهورترین عکسهای هابل است. این دوربین مانند دوربین اصلی هابل برای مشاهده همهچیز به کار میرود. - دوربین فروسرخ و طیفنگار: این ابزار میتواند چندهدف را همزمان طیفنگاری کند. حساسیت آشکارساز گرمای هابل به امواج فروسرخ باعث شد که این دوربین برای مشاهده اجرام مبهم آسمانی مانند گازها و غبار میانستارهای و همچنین مشاهده دقیق ژرفترین قسمتهای جهان بسیار کارآمد باشد. - طیفنگار عکاسی تلسکوپ فضایی: این طیفنگار ابزار گردانی بود که تا حدودی مانند یک منشور عمل میکرد و نوری که از اجرام آسمانی به تلسکوپ میرسید را به رنگهای به وجودآورنده آن تجزیه میکرد. در سال۲۰۰۴ مشکلی برای آن پیش آمد و از ادامه فعالیت آن جلوگیری شد. - حسگرهای راهنمایی دقیق هابل: اینها ابزارهای هدفگیری هستند که به سوی ستارگان راهنما قفل
میشوند و موقعیت نسبی آنها را نسبت به سوژه در حال مشاهده میسنجند. کار این ابزارها تنظیم است و باعث میشود هابل در حالت نشانهگیری درست بماند. همچنین این حسگرها برای انجام اندازهگیریهای آسمانی به کار میروند. گفتنی است یک عکس معمولی هابل از ترکیب چند عکس سیاه و سفید به پدید میآید که هر کدام از این عکسها، نشاندهنده رنگهای مختلف نور پنج ابزار دقیق تلسکوپ هابل (دوربینها، طیفنگارها و حسگرهای راهنمای بسیار دقیق) است که به طور هماهنگ یا مجزا از هم کار میکنند تا عکسهای عالی از دورترین نقاط کیهان را به ما برسانند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.