|

مخاطب یا مشتری؟ مساله این است

مهدی صباغی

طی چنددهه اخیر، همواره دو گونه نمایش در سالن‌های تهران در جریان بوده است؛ گونه اول، جریان تئاتری موسوم به تئاتر هنری است که عمدتا در سالن‌های تخصصی تئاتر، مانند مجموعه تئاترشهر و سالن‌هایی نظیر آن و توسط گروه‌های حرفه‌ای روی صحنه می‌رفته و عمدتا از طریق حمایت‌های مالی دولت تامین هزینه می‌شده و از این‌رو، از این‌گونه تئاتر تحت‌عنوان تئاتر دولتی یاد می‌شود. گونه دوم، تئاتری است موسوم به تئاتر آزاد که عمدتا در سالن‌های غیرتخصصی نظیر سینما- تئاتر «گلریز»، مجموعه «بولینگ عبده» و در سال‌های نزدیک‌تر، سینما «اریکه‌ایرانیان»، سینما «دماوند» و مکان‌هایی از این دست و توسط گروه‌های تجربی و آکادمیک در جریان بوده و همچنان به سیاق پیشین به فعالیت خود ادامه می‌دهد. پسوند آزاد شاید از آن جهت به این‌گونه تئاتر ضمیمه شده که تمامی هزینه‌های آن از محل فروش بلیت تامین شده و از هیچ‌گونه حمایت مالی یا یارانه دولتی برخوردار نیست. (البته لفظ آزاد و دولتی در دوران جنگ هشت‌ساله و سال‌های پس از آن در مورد بسیاری از کالاها از پنیر و کره و گوشت گرفته تا تلویزیون و یخچال و اتومبیل نیز به کار برده می‌شد.) این دو گونه تئاتر، علاوه بر ساختار مالی و بودجه‌بندی در فرم و محتوا نیز دارای تفاوت‌های بسیاری است. تولید‌کنندگان تئاتر آزاد، غالبا به‌دنبال ایجاد سرگرمی صرف عمدتا از طریق خلق شوخی‌های سطحی و مبتذل، موقعیت‌های خنده‌آور، ساز و آواز و جذابیت‌هایی از این دست بوده و وجوه هنری و کارکردهای فرهنگی و اجتماعی، سیاسی آن مورد توجه سازندگانش قرار نمی‌گرفت. علیرضا نادری، محمد رحمانیان، امیررضا کوهستانی، محمد یعقوبی، حسین کیانی، نادر برهانی‌مرند، کوروش نریمانی و... از جمله نویسنده-کارگردان‌های شاخص آن دوران بودند که به‌همراه کارگردانان خلاقی نظیر حامد محمدطاهر، محسن علیخانی و... جریان پویایی تئاتر هنری ایران در سال‌های آخر دهه70 را نمایندگی و معرفی کردند، که قطعا جریان مدنظر محدود به این اسامی نبوده و بسیاری دیگر از کارگردان- نویسنده‌ها و بازیگرها و طراح‌صحنه‌ها را نیز می‌توان به این فهرست اضافه کرد. این جریان تئاتری ضمن احترام به مخاطب و هنر تئاتر، همواره به‌دنبال خلق تئاتری ارزشمند، منتقد، روشنگر و دارای جذابیت‌های ناب در فرم و محتوا بودند و تماشای بسیاری از آثارشان ضمن ایجاد سرگرمی و خلق لحظات به‌یادماندنی، ارتقای فکری و فرهنگی عمده مخاطبانشان را نیز به‌همراه داشت. این دو گونه جریان تئاتری یعنی تئاتر هنری و تئاتر آزاد با توجه به ویژگی‌هایشان دو گونه متفاوت از مخاطبان را نیز جذب می‌کردند؛ مخاطبانی که در پی پاسخگویی به نیازهای فکری و فرهنگی خود بودند و جنبه سرگرمی نمایش اولویت‌های بعدی آنان را تشکیل می‌داد، عمدتا جذب گونه اول یعنی تئاتر هنری می‌شدند و مخاطبانی که به‌دنبال سرگرمی و گذران اوقاتی مفرح بودند گونه دوم یعنی تئاتر آزاد را ترجیح می‌دادند. اما در سال‌های اخیر، به‌ویژه پس از تشکیل شورای حمایت از آثار نمایشی که در عمل، کاهش قابل‌توجه حمایت‌های مالی درست و در بسیاری از موارد حذف کامل حمایت مالی درست از گروه‌های نمایشی را بدعت گذاشت، گونه سومی از جریان تئاتری را در دل تئاتر هنری به وجود آورد که این‌گونه جدید در جهت سازگارکردن خود با شرایط مالی جدید، گیشه و فروش بلیت را در اولویت اهداف خود قرار داد. به عبارت دیگر بخش قابل توجهی از جریان تئاتر هنری، فلسفه وجودی و جانمایه اثر خود را در جهت فروش بیشتر و موفقیت در گیشه بازتعریف کرد و به این ترتیب خیلی زود دریافت که از طریق خلق سرگرمی ایجاد موقعیت‌های کمدی و جذابیت‌های فراهنری از جمله دعوت از چهره‌های مشهور سینما و تلویزیون فارغ از توانایی‌شان روی صحنه می‌تواند مخاطب بیشتری را جذب کرده و از این طریق درآمد بیشتری را نصیب گروه اجرایی کرده و پاسخگوی دستمزد بازیگران و سایر عوامل اجرایی‌اش بدون حمایت مالی دولت باشد. عنوان نامبارک «تهیه‌کننده» نیز در همین سال‌ها وارد تئاتر شد و تا درج نام تهیه‌کننده در پوستر شریف تئاتر اهمیت یافت که در مجالی مناسب به سهم و نقش آن در نابودی تئاتر هنری خواهیم پرداخت. به این ترتیب جریان سوم تئاتر با حفظ فرم و لحن کم‌وبیش هنری خود به‌لحاظ جانمایه و شیوه جذب مخاطب به‌شدت به سمت شیوه‌های مرسوم در تئاتر آزاد متمایل شد و از این‌رو بیراه نیست اگر بگویم این گونه از تئاتر فرزند نامشروع تئاتر هنری و تئاتر آزاد است که در سال‌های اخیر بخش قابل‌توجهی از امکانات و استعداد تئاتر هنری را به خود اختصاص داده است. نتیجه: تئاتر کشورمان در سال‌های اخیر با هفت‌مانع اساسی مواجه بوده است؛ مانع اول تا ششم اقتصادی است و مانع هفتم نیز اقتصادی. ممیزی هیچ‌گاه معضل تئاتر نبوده است. ممیزی بخش تفکیک‌ناپذیر از تئاتر دولتی، کم‌وبیش در تمامی کشور‌هاست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.