|

حرکت به سمت صفر مطلق

شیدا ملکی

«پرجمعیت‌ترین کشور آفریقا» بودن به خودی‌خود آنقدر جذاب نبود که بتواند نام نیجریه را پرآوازه کند. آنچه که توانست نام این کشور را در فهرست موتورهای جست‌وجو چند پله ارتقا دهد فعالیت یک گروه ضدانسانی به نام «بوکوحرام» بود. بوکوحرام یک فرقه منتسب به دین اسلام است که توانست با انجام کشتارهای گسترده و گرفتن جان افرادی چون پلیس، نظامیان، روحانیون، سیاستمداران و در آخرین تحرکشان ربودن دانش‌آموزان دختر یک مدرسه و همسر معاون نخست‌وزیر حداقل در بلندکردن آوازه نام نیجریه درست عمل کند. بسیاری معتقدند که بالاگرفتن فعالیت‌های این گروه نتیجه فساد دولتی، سوءاستفاده از قدرت و نابرابری‌های اقتصادی در کشوری است که هرروز رکورد فقر روز قبل خودش را می‌شکند. برخی دیگر از زاویه‌ای متفاوت به این مساله نگاه می‌کنند. به عقیده این عده برای پیداکردن راه نجات از دست این گروه باید به‌دنبال سرنخ ماجرا در اختلافات میان مسلمانان شمال و مسیحیان جنوب نیجریه بود. در مسیر افراط‌گرایی پایه و اساس این گروه سال ۲۰۰۲ توسط یک روحانی مسلمان به نام «محمد یوسف» در مایداگوری مرکز بورنو، یکی از ایالت‌های مسلمان‌نشین شمال نیجریه گذاشته شد. اعضای تربیت‌شده این گروه از سال ۱۹۹۰ توسط همین شخص به مرور انتخاب و جذب گروه شده بودند. هدف اصلی این گروه ایجاد یک دولت کاملا اسلامی به همراه اجرای قوانین شرع و تشکیل دادگاه شریعت در سراسر کشور اعلام شد. بر اساس تحقیقات پل لوبیک، یکی از استادان مطالعه جوامع اسلامی آفریقا در دانشگاه کالیفرنیا، محمد یوسف یکی از تربیت‌شدگان مکتب سلفی‌گری بود که ارادت خاصی به آرا و نظرات «ابن تیمیه» داشت. ابن تیمیه فقیه حنبلی و سلفی و از بنیانگذاران مکتب وهابیت بود. تا حدی که بسیاری معتقدند شناخت آرا و افکار وهابیت در گرو شناخت افکار ابن تیمیه است. این گروه در ابتدای فعالیت نام «جماعه أهل السنه للدعوه والجهاد» را انتخاب و هدفش را «انتشار آموزه‌های اصیل پیامبر و جهاد» اعلام کرد. با شروع فعالیت‌ها به مرور زمان این گروه به نام غیررسمی «بوکوحرام» خوانده می‌شد که در زبان محاوره معنای «آموزش و پرورش غربی حرام است» را دارد. درواقع این نام کنایه‌ای به شیوه نگرش این گروه به تمدن غرب و ماحصل آن است. دموکراسی، شیوه‌های زندگی سکولار، نظریه تکامل و حتی بیگ‌بنگ از جمله اموری است که بوکوحرام به‌جد با آن مخالف است. در میان این مخالفت‌ها باید جایگاه ویژه‌ای برای مخالفت با شیوه آموزش‌های غربی در مدارس نیجریه قایل شد. برای فهم بهتر نظریات این گروه بهتر است به خاطر داشته باشیم که محمد یوسف قبل از مرگش در مصاحبه با سایت بی‌بی‌سی اعلام کرد که اعتقاد به کروی‌شکل‌بودن کره زمین برخلاف آموزه‌های اسلام است و او و افراد گروهش به‌هیچ‌عنوان نمی‌توانند چنین چیزی را قبول کنند. اما بوکوحرام به‌طور کلی نفی هر چیزی است که رنگ‌وبوی غربی داشته باشد. این فهرست شامل تمامی مظاهر فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی غرب اعم از رای‌دادن و تلاش برای برقراری دموکراسی و حتی پوشیدن شلوار نیز می‌شود. پیشینه تشکیل مدارس غربی به سال ۱۹۰۳ برمی‌گردد. در این سال انگلیسی‌ها برای کم‌کردن کنترل خلیفه آرا و افکار مردم اقدام به ساخت مدرسه و تربیت افراد بومی به شیوه غربی کردند. هنوز هم بسیاری از افراد مسلمان و فقیر نیجریه به این مدارس به دلیل حاکمیت نخبگان حاکم که فاسد هم هستند به دیده تردید نگاه می‌کنند و ترجیحشان این است که فرزندانشان تحت تعلیم مدارس اسلامی نزدیک به بوکوحرام قرار گیرند. به همین خاطر در زمانه‌ای که حکومت فاسد نیجریه که الگویی نا‌موفق از کشورهای غربی بود باعث شد تا با وجود نظرات غیرقابل‌قبول و بعضا جالب با اقبال خاصی از سوی نیجریه‌ای‌ها روبه‌رو شود. این یارگیری‌های قطره‌ای سال‌به‌سال بوکوحرام و تزریق دایمی نفرت نسبت به سیستم مسیحی‌مآبانه سیاسی کشور موجب شد تا در سال ۲۰۰۹ بر سر بهانه‌ای کوچک مثل اعمال قانون استفاده از کلاه‌کاسکت در نیجریه مخالفت‌های دولت و بوکوحرام علنی شود و هر دوی آنها روی هم اسلحه بکشند. در سال ۲۰۰۹ طرفداران بوکوحرام زیر بار استفاده از کلاه‌کاسکت به‌عنوان یکی از مظاهر غرب نمی‌رفتند. به همین خاطر به دستور دولت نیجریه پلیس به تمامی افرادی که کلاه‌کاسکت استفاده نمی‌کردند به جرم مقابله با دولت با خشونت هرچه‌تمام‌تر حمله کرد و افرادی از این گروه را کشت. در مقابل بوکوحرام که مترصد فرصت بود به چند پایگاه پلیس حمله کرد و با به‌راه‌انداختن یک درگیری خیابانی گسترده جان ۸۰۰ نفر را در شهر مایداگوری که مرکز درگیری‌ها بود گرفت. خود محمد یوسف در‌‌ همان سال و در جریان‌‌ همان درگیری‌ها کشته شد. خشونت وارد می‌شود این‌بار نوبت «ابوبکر شیکائو» بود تا بار برزمین‌مانده محمد یوسف را بر دوش بکشد. او برای به‌دست‌آوردن مشروعیت لازم در خیلی از موارد گوی سبقت را از محمد یوسف ربود تا ثابت کند که برای ادامه مسیر به قدر کافی مصمم است. شیکائو برای این کار با هر چهار همسر یوسف ازدواج کرد تا نشان دهد که رهبری گروه فرق خاصی نکرده است. پیش از کشته‌شدن محمد یوسف بوکوحرام خیلی به‌دنبال ساقط‌کردن دولت نبود اما با روی‌کارآمدن شیکائو ساقط‌کردن دولت و در یک کلام «بلعیدن» گودلاک جاناتان، رییس‌جمهور مسیحی نیجریه به هدف عمده بوکوحرام تبدیل شد. تا سال ۲۰۱۳ حملات این گروه هم گسترده‌تر و هم از ابعاد پیچیده‌تری برخوردار شد. این‌بار قتل شهروندان عادی بود که دولت را به واکنش واداشت. قتل ۶۵ دانشجوی رشته کشاورزی، زمانی که در خوابگاهی در ایالت یوبه خواب بودند، قطع‌کردن گردن راننده‌های کامیون‌ها با اره برقی و کشتن صد‌هانفر از اهالی در جاده‌های کشور از عواملی بود که موجب شد تا تخم شک و تردید نسبت به توانایی دولت در تامین امنیت میان مردم کاشته شود. تا اینکه در آوریل سال ۲۰۱۴ پس از ربودن ۲۰۰ دانش‌آموز دختر یک مدرسه در شمال‌شرقی نیجریه، بوکوحرام توانست توجه جهان را به خود و عقاید و اهدافش جلب کند. بوکوحرام تنها نیست پیشرفت بوکوحرام در انجام جنایت‌های خود سوالات زیادی را به وجود آورده است. ارتقای کیفیت جنایت‌ها با انتخاب گودلاک جاناتان در فوریه ۲۰۱۱ همزمان شد. جاناتان جانشین «عمرو یارادوا» شد که پیش از موعد انتخابات و در دوران ریاست‌جمهوری‌اش فوت کرد. بر اساس قوانین باید یک مسلمان به‌عنوان جانشین یارادوا انتخاب می‌شد اما محقق‌نشدن چنین انتظاری چنین تحرکات خونینی را به‌دنبال داشت. خود رییس‌جمهوری تلویحا به دست‌داشتن افرادی از خود دولت در انجام این جنایت‌ها اشاره کرد. به‌هرحال تحمل یک رییس‌جمهور مسیحی در کشوری که نیمی از آن را مسلمانان تشکیل می‌دهند آنچنان کار ساده‌ای نیست. به عقیده جاناتان هدف از این اعمال تروریستی به‌ستوه‌آمدن بخش عمده‌ای از جامعه برای فراهم‌شدن شرایط کودتا علیه او و دولتش است. ظهور بوکوحرام نشانگر بلوغ انگیزه‌های چرکین طولانی‌مدت در تاریخ نیجریه است که از واقعیت‌های اجتماعی و افراطی‌گری در آن تغذیه می‌کند. به اعتقاد نیروهای حافظ صلح نیجریه، بوکوحرام خود معلول است نه یک علت. این گروه نتیجه و ثمر سال‌ها شکست دولت در اعمال سیاست‌ها، هرج‌ومرج نخبگان و فساد در رده‌های بالای سیاسی است که توانسته با استفاده از بستر مناسب اختلافات قومی و مذهبی مجال بروز پیدا کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.