|

قاره سیاه تحت‌تاثیر بنیادگرایی

«بوکوحرام» اقتصاد نیجریه را نابود می‌کند

هادی فیروزی

گرچه نیجریه در سال‌های اخیر از لحاظ اقتصادی، توانسته است از دیگر قطب اقتصادی آفریقا یعنی آفریقای جنوبی پیشی بگیرد و به قدرت اقتصادی اول قاره‌سیاه تبدیل شود، اما اقدامات تروریستی گروه بوکوحرام، درکنار معضلاتی نظیر نابرابری اجتماعی، فقر و فساد گسترده دولتی موجب شده که این کشور قادر نباشد برنامه‌های توسعه خود را در سطحی وسیع به‌پیش ببرد. گودلاک جاناتان، رییس‌جمهور نیجریه، معتقد است که فعالیت‌های بوکوحرام به‌طور نامطلوبی بر اقتصاد این کشور تاثیر گذاشته و آسیب زیادی به امنیت نیجریه وارد کرده است. نیجریه در صنایع و کارخانجات خود شدیدا به سرمایه‌گذاران خارجی وابسته است. اما گسترش ناامنی‌های کنونی که در نتیجه آدم‌ربایی‌ها و شورش‌های بوکوحرام اتفاق افتاده بر اعتماد سرمایه‌گذاران تاثیر منفی گذاشته و تحقق ظرفیت‌های اقتصاد نیجریه را با محدودیت مواجه ‌کرده است. اواخر ماه ‌می‌ سال‌جاری، اتاق صنعت و تجارت لاگوس (بزرگترین شهر نیجریه) اعلام کرد که پیامد این ناامنی‌ها بالارفتن ریسک سرمایه‌گذاری‌های بلندمدت در این کشور است و جذب سرمایه‌گذاری خارجی را دشوار کرده. با شدت گرفتن اقدامات تروریستی، سرعت فعالیت‌های اقتصادی در شمال کشور سیر نزولی داشته، دسترسی شرکت‌ها به بازار در جنوب و فروش شرکت‌ها با کاهش مواجه شده است. چراکه امنیت کشور مقصد، عاملی کلیدی در بحث سرمایه‌گذاری کشورهای خارجی‌ است. در حال حاضر شرکت‌های بزرگی نظیر پژو، فولکس و لندرور در نیجریه حضور دارند و شرکت لیلاند نیز به تولید ماشین‌های سنگین می‌پردازد. سابقه‌ حضور صنایع خارجی در نیجریه به سال1980 برمی‌گردد. در آن سال، برنامه‌ای با عنوان سیاست صنعتی نیجریه و راهبرد راهنمای سرمایه‌گذاران تدوین شد و آن برنامه خواستار گشوده‌شدن راه برای سرمایه‌گذاری صنعتی در این کشور شده بود، رشد سرمایه‌گذاری نیز به نوبه خود بر اشتغالزایی، کاهش فقر و ثبات اجتماعی اثرگذار است. اما ناامنی‌های مداوم سال‌های اخیر تاثیری منفی بر تمام این تلاش‌ها ‌گذاشته است و سرمایه‌گذاری‌ها روز‌به‌روز کاهش می‌یابد. بوکوحرام تهدید جدی برای گردشگری هشدارهای روزافزون درخصوص مسافرت به نیجریه نیز نمود دیگری از نگرانی کشورهای خارجی درباره وضعیت امنیتی نیجریه است. ایالات متحده با صدور اطلاعیه‌هایی، شهروندان خود را از رفتن به نیجریه بازداشته است. پس از حوادث تروریستی ماه‌های اخیر و به‌ویژه ربودن دختران دانش‌آموز، دولت‌های دیگر نیز به اقدامات مشابهی دست زده‌اند و با بی‌سابقه توصیف‌کردن وضعیت ناامنی نیجریه، شهروندان خود را از سفرهای غیرضروری به این کشور منع کرده‌اند. آدم‌ربایی‌های گروه بوکوحرام، کشتار مردم بی‌گناه و حمله به مراکز دولتی دلیل اتخاذ این رویکرد‌ها است. پیشینه ظهور بوکوحرام به سال2002 برمی‌گردد. در این سال‌ها هزینه‌ای که صرف مبارزه با تروریسم و افراطی‌گری می‌شود بار مضاعفی بر اقتصاد نیجریه تحمیل می‌کند. به‌طوری‌که بودجه ارتش از این‌لحاظ از سال۲۰۱۰، 10برابر افزایش یافت و در سال‌جاری به حدود شش‌میلیارددلار رسید که بار سنگینی بر درآمدهای کشور است. با این همه، ارتش هنوز هم چه به‌لحاظ تجهیزات تجسسی و چه در زمینه امکانات رزمی برای یک مقابله با بوکوحرام آماده نیست. وضع پلیس نیز از ارتش نامساعدتر است، هم به‌لحاظ امکانات پرسنلی و تجهیزات و هم از حیث آموزش نیروها. در ماه می‌2014 حدود شش‌هزارنفر از نیروهای پلیس و سربازان این کشور برای محافظت از آبوجا، پایتخت نیجریه، طی برگزاری نشست مجمع جهانی اقتصاد در این شهر مستقر شدند. همزمان در بسیاری از موارد مشکلات اقتصادی و کمبود بودجه گریبانگیر طرح‌های ضدترور در این کشور بوده است. البته برخی مشکلات امنیتی موجود در نیجریه، منحصر به این کشور نیست و ریشه در شرایط منطقه‌ای دارد. مشکلاتی که موجب شکل‌گیری گروه‌های تروریستی مشابه دیگری نظیر تشکیلات القاعده در مغرب اسلامی، الشباب و جنبش جوانان مجاهد در سومالی شده است. به عبارتی دیگر، گرچه تروریست‌های بوکوحرام برای اقتصاد نیجریه یک تهدید و چالش بزرگ محسوب می‌شوند، اما شکل گرفتن گروه‌های تروریستی نظیر بوکوحرام در نابرابری‌های اجتماعی، فقر گسترده، فساد حکومتی، ناکارآیی نظام اداری و سیاسی، عقب‌ماندگی فرهنگی و نیز احساس تبعیض ریشه دارد. هر چند که نیجریه از لحاظ منابع نفتی، کشور ثروتمندی است و 80درصد منابع دولت از صادرات نفت حاصل می‌شود، اما مردم این کشور جزو فقیرترین جمعیت دنیا محسوب می‌شوند. در نتیجه عده‌ای از جوانان به دلیل آینده مبهم دست به سلاح می‌برند. تزریق ثروتی که از سوی قدرت‌های شوم حامی وهابیت مستقر در کشورهایی نظیر عربستان و قطر، این روند را تسهیل می‌کند و نتیجه آن مختل شدن اقتصاد کشور قربانی تروریسم است. برای رفع نابرابری‌های موجود در جامعه اقدام مثبتی صورت نمی‌گیرد و میان دولت، رهبران مذهبی، حاکمان سنتی، دانشگاهیان و تاجران همکاری سازنده‌ای وجود ندارد. برخی معتقدند که رویکردهای مذهبی در نیجریه در اداره جامعه، توسعه ملی و انسانی بیشتر نقشی مخرب داشته است. از دامپروری تا ترور در حال حاضر نیجریه در زمینه مخابرات، ارتباطات دیجیتال و نیز صنعت فیلم‌سازی به فراتر از مرزهای آفریقا دست‌یافته است، اما دولت این کشور در زمینه رهاندن اقتصاد از وابستگی گسترده به درآمدهای نفتی ناکام مانده‌‌ است، به‌گونه‌‌ای که هم‌اکنون نفت بیش از 90درصد صادرات کشور و بخش اعظم درآمد بودجه‌ای کشور را به خود اختصاص داده و اقتصاد نیجریه در دوره پس از استقلال، همواره شاهد تحولات و دگرگونی‌های نظام‌مند و مختلفی بوده است. در اوایل دهه‌1960 میلادی یعنی در سال‌هایی که نیجریه به استقلال دست یافت، بخش کشاورزی، سهمی حدود 70درصد درآمدهای خارجی را از آن نیجریه می‌کرد. در آن زمان، نیجریه از بزرگ‌ترین صادرکنندگان بادام‌زمینی، روغن پالم و کاکائو بود. در دهه‌1970 میلادی به‌‌واسطه رونق تجارت نفت، کفه اقتصاد این کشور به سمت نفت سنگینی کرد و این کشور را به سمت اقتصاد تک‌محصولی سوق داد. رکود اقتصادی دهه1980 میلادی و کاهش قیمت نفت در این دهه باعث شد تا از درآمدهای نیجریه کاسته شود. در آگوست سال2000 کشور نیجریه برنامه صندوق بین‌المللی پول را پذیرفت، اما در عمل ناکام ماند. در سال‌های اخیر منازعاتی که دامداران در آن حضور دارند به‌شدت افزایش یافته که این مساله چالش‌های دیگری را برای امنیت و رشد اقتصادی کشور ایجاد کرده است. بوکو حرام نیز از منازعات طولانی دامداران سوء استفاده می‌کند و برخی از نیروهای این گروه تروریستی خود را به شکل دامداران درمی‌آورند و به جنگ با دولت می‌پردازند. رییس‌جمهور نیجریه چندی‌پیش در جلسه افتتاحیه یک کنفرانس بین‌المللی درخصوص چالش‌های امنیتی و توسعه‌ای در غرب و مرکز آفریقا گفت که مجرمان به شکل دامپروران تغییر چهره داده و مرتکب ترور می‌شوند. وی افزود که خشکسالی‌های مداوم در قسمت‌های شمالی کشور باعث موج گسترده مهاجرت به جنوب کشور در جست‌وجوی مراتع سرسبزتر شده که چالش‌های بسیاری پیش روی دامپروران قرار داده است. رییس‌جمهور نیجریه در این کنفرانس از رهبران جوامع، رهبران مذهبی، گروه‌های جوانان و رهبران سیاسی درخواست کرد که در راستای دستیابی به فضای صلح و برادری بکوشند. حملات پراکنده تروریست‌ها به اهالی روستاها که عمدتا کشاورز هستند، موجب آسیب دیدن اقتصاد محلی و در سطح کلان، آسیب دیدن کشاورزی در نیجریه می‌شود. کشمکش‌های سیاسی و تشدید بحران امنیتی در میان سیاستمداران نیجریه، متهم‌کردن یکدیگر به اهمال و کم‌کاری، یکی دیگر از پیامدهای ناامنی‌های ایجاد شده توسط بوکوحرام است. حزب حاکم و گروه اپوزیسیون در نیجریه به‌جای همکاری و مساعدت در حل مشکلات امنیتی کشور، همدیگر را به ایجاد شرایط کنونی متهم می‌کنند. البته از منظری واقع‌بینانه می‌توان گفت این موضع‌گیری‌ها خود بر تداوم شرایط کنونی کشور بی‌تاثیر نبوده. فساد دولتی پدیده‌ای شایع در میان دولتمردان نیجریه است که سالانه موارد زیادی از آن در کشور رخ می‌دهد. این مساله که پیامدهای اقتصادی- اجتماعی مضری به همراه دارد در درازمدت منجر به بی‌اعتمادی اجتماعی نسبت به رژیم حاکم در نیجریه می‌شود. نظام نیجریه به علت برخورد ضعیف با فساد مالی خواسته یا ناخواسته خود به مروج فساد تبدیل شده که بازخوردهای منفی در جامعه به همراه دارد. در بخش‌های شمالی کشور مناقشه قدرت میان محافل پرنفوذ مسلمان‌ و مسیحی‌ گره خورده و به پدیده‌ای بدل شده که می‌تواند کل نظام سیاسی نیجریه را به سوی سایش و فرسایش بیشتر سوق دهد. حاصل این روند می‌تواند دولتی ضعیف‌تر و ناکارآمدتر و هرج‌ومرج بیشتر باشد که این روزها نمونه‌های مشابه‌ متعددی در آفریقا نظیر سومالی، لیبی، کنگو و... برای آن یافت می‌شود. نیجریه سال‌ها است که در معرض تهدید فروپاشی به‌دلیل اختلافات بومی و مذهبی قرار دارد. افزون بر عوامل فوق، رقابت‌های ناسالم و توطئه‌گرانه در میان سیاستمداران این کشور هم اوضاع را پیچیده‌تر کرده است. به حضور قدرت‌های فرامنطقه‌ای هم نمی‌توان چندان خوش‌بین بود، چرا که در بسیاری از موارد مشابه، این قدرت‌ها موجب ایجاد هرج‌ومرج بیشتر شده‌اند. به‌عنوان نمونه طرح‌های آمریکا در مبارزه با تروریسم در بسیاری از موارد به ترور بیشتر انجامیده است. حمله آمریکا به عراق به بهانه تهدیدات سلاح‌های کشتارجمعی در این کشور انجام شد. درحالی‌که گروه تروریستی القاعده در این کشور بسیار اندک بود، اما این سازمان تروریستی تازه با حمله آمریکا به عراق، به این کشور قدم گذاشت. ارتقای فرهنگ عمومی، راه نجات نیجریه در کشورهایی نظیر نیجریه، باسوادی و ارتقای فرهنگی مردم راه‌حل اساسی برای مبارزه با بنیادگرایی و افراطی‌گری برشمرده می‌شود. راه‌حلی که می‌تواند در درازمدت رشد اقتصادی این کشورها را نیز فراهم کند. اما در نیجریه نوک پیکان بوکوحرام درست به‌سمت نظام آموزشی نشانه رفته است. به‌طوری‌که ربودن دویست دختر دانش‌آموز یکی از نمودهای این واقعیت است. در زبان محلی، بوکوحرام به معنای حرام بودن تحصیل به روش غربی است. الگوی آنها شباهت بسیار زیادی با طالبان در افغانستان دارد. آنان تحصیلات برای دختران و تحصیلات به سبک غربی را حرام می‌دانند و خواستار برچیده‌شدن همه مدارس نوین و در خانه ماندن دختران هستند. قوانین شریعت اسلامی بیش از یک دهه است که در شمال نیجریه اجرا می‌شود ولی تروریست‌ها خواهان اجرای این قوانین در سراسر نیجریه هستند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.