|

نکاتی درباره فیلم «امروز»

قضاوت کن تا قضاوت نشوی

سحر عصر‌آزاد

«امروز» فیلمی است با محوریت قهرمانی متفاوت از جنس روز؛ مردی که در موقعیتی خطیر با یک زن همراه می‌شود نه به واسطه اضطرار شرایط یا منفعت‌طلبی، بلکه به انتخابی خودخواسته تا روحیه قضاوت‌گر جامعه امروز ما را به چالش بکشد. کارنامه رنگین رضا میرکریمی مجموعه‌ای است از تجربه‌های متفاوت در درام‌پردازی و کارگردانی که هر‌یک جایگاه خاصی دارند. از فیلم تحسین‌شده «کودک و سرباز» با فیلمنامه‌ای از محمد رضایی‌راد به عنوان نخستین اثر بلند سینمایی تا درام روحانی‌محور «زیر نور ماه» و فیلم مهجور «اینجا چراغی روشن است». سه‌اثر متاخر او؛ «خیلی دور، خیلی نزدیک»، «به همین سادگی» و «یه حبه قند» نیز با وجود تفاوت‌های آشکار در فرم و مضمون، به فیلم‌هایی به‌یاد‌ماندنی تبدیل شدند که همچنان در تماشای مکرر با جذابیت کشفی جدید همراه هستند. «امروز» هفتمین فیلم سینمایی میرکریمی است که همکاری مشترک دیگری را از او و شادمهر راستین در نگارش فیلمنامه ثبت می‌کند. نویسنده و کارگردانی که در «به همین سادگی» به قله‌ای در فیلمنامه‌نویسی و نگارش قصه‌ای مینی‌مال با درامی درونی از روزمرگی‌های یک زن خانه‌دار رسیدند که انتظارها از همکاری بعدی آنها را بالا برد. هرچند جرقه آغاز «یه حبه قند» نیز با همکاری مشترک آنها آغاز شد اما نگارش این فیلمنامه گرم، پرشخصیت و جذاب را محمدرضا گوهری برعهده گرفته که در «خیلی دور، خیلی نزدیک» هم با میرکریمی همکاری داشته است. با این پیش‌زمینه، انتظاری که از «امروز» می‌رود تماشای فیلمی است نه در راستای آثار قبلی میرکریمی و نه در فضای فیلم‌های رایج این مقطع سینمای ایران، همان‌طور که دیگر آثار وی نیز این همراستا‌نبودن را نه عامدانه بلکه به واسطه تجربه‌گرایی و دغدغه‌مندی فیلمساز به همراه دارند. «امروز» فیلمی است حاصل شکستن قالب‌های رایج قهرمان‌سازی و محوریت‌یافتن یک راننده تاکسی که هرچند در بسیاری از فیلم‌های ایرانی و خارجی قهرمانی کلاسیک بوده، اما این بار کیفیت حضوری متفاوت دارد و همین وجه است که زاویه نگاه فیلم را متفاوت می‌کند. قهرمانی که نه سمپاتی دارد نه رفتار همذات‌پندارانه‌ای می‌کند و نه ارتباط کلامی خاصی با آدم‌های اطرافش برقرار می‌کند تا از خلال آن، مخاطب نسبت به او سمپاتی پیدا کند. چراکه تصمیم بر این بوده اگر قرار است این سمپاتی ایجاد شود به واسطه عمل رایج قهرمانانه و حرکت بر مسیر عادت مخاطب نباشد بلکه ماهیت و بطن کنش و واکنش‌های او همراهی‌برانگیز و البته خارق عادت باشد. چراکه یونس، گمشده جامعه سردرگم و بحران‌زده امروز ماست؛ جامعه‌ای که مردمانش بدون قضاوت‌کردن حتی از کنار هم عبور نمی‌کنند یا کنار هم نمی‌نشینند، چه برسد به اینکه بخواهند به دیگری کمک کنند. در چنین فضایی که طبعا مخاطب به‌طور مکرر تجربه دردناک مورد قضاوت قرارگرفتن بر اساس ظواهر را از سر گذرانده و چه بسا خودش مرتب دیگران را به قضاوت نشسته، مواجهه با یک راننده تاکسی که بدون پرسش و اما و اگر و پرحرفی با قرار‌گرفتن در یک موقعیت انسانی، همسو با جوهره فطری خود وارد گود می‌شود و تا ته ماجرا می‌رود، می‌تواند کنجکاوی‌برانگیز باشد و البته همراه با سوال. درست است که این رفتار خارق عادت، پرسش‌هایی را حول شخصیت یونس به‌وجود می‌آورد که چه‌بسا مخاطب انتظار دارد فیلم به همه آنها پاسخ بدهد، اما ریسک و انتخاب جسورانه نویسنده و کارگردان این بوده که حتی به بهای سرخوردگی مخاطب به این پرسش‌های قضاوتگرانه پاسخ ندهند. در واقع آنها تصمیم گرفته‌اند مطابق با تم اصلی فیلم، خودشان نیز یونس را قضاوت نکنند و مخاطب را نیز از قضاوت‌کردن برحذر دارند و اجازه دهند که تئوری‌شان در فیلم به نتیجه موردنظر برسد یا احتمالا با شکست مواجه شود. در واقع این نگاه عاری از قضاوت از همان ابتدای فیلم متمرکز بر هر دو شخصیت یعنی یونس (پرویز پرستویی) و صدیقه (سهیلا گلستانی) است. به‌خصوص در مورد زن به واسطه تضادهایی که با مرد دارد و شخصیتی حراف و بیرونی‌تر است، با اینکه صدیقه مرتب درباره خودش، زندگی و شرایطش حرف می‌زند و از یونس درخواست‌هایی دارد اما هیچ‌کدام از این حرف‌ها نمی‌تواند موقعیت تثبیت‌شده‌ای به او بدهد. مگر ارتباط بی‌واسطه‌ای که در اتاق درد بیمارستان بین یونس و صدیقه برقرار می‌شود و تنها در این موقعیت است که هر دو از بخشی از گذشته و کودکی‌شان حرف می‌زنند که واقعیت دارد و دغدغه و کشف امروزشان است. زنی که نگران بی‌کس بزرگ‌شدن دخترش است مثل خودش و مردی که فهمیده مرد‌شدن به فرار از دامان مادرانه نیست. با چنین چینشی است که می‌توان سکوت یونس و پذیرش بی‌چون‌و‌چرای همراهی صدیقه برای حفظ آبروی زن را حتی به بهای بدنامی خودش، یک عمل قهرمانانه قلمداد کرد هرچند در اشل کنش‌های قهرمانانه رایج نگنجد. خانم دکتر مجد (شبنم مقدمی) نیز نماینده اکثریت جامعه‌ای است که همواره در حال قضاوت‌کردن پیرامون خود هستند و طبعا برای سکوت یونس پاسخی جز خطاکاربودن ندارد. در چنین جامعه‌ای که آدم‌ها در دادگاه ذهن خود مرتب دیگران را محکوم و متهم کرده و حکم صادر می‌کنند، مواجهه مخاطب با رفتار خارق عادت یونس به مثابه چالشی بزرگ است؛ چالشی که می‌تواند به هر فرد نشان دهد کدام طرف خط ایستاده است؟ در کنار یونس یا در کنار مجد؟ همان‌طور که اشاره شد طبعا این تجربه جدید، ریسک خاص خود را دارد و می‌تواند به واسطه شکستن قالب‌های آشنا و کلیشه‌ای، مخاطب را پس بزند یا با پاسخ ندادن به پرسش‌های عادت‌وار او باعث سرخوردگی‌اش شود. اما نقطه طلایی جایی است که مخاطب از دل این سوال‌های متعددی که بی‌رحمانه بر سر شخصیت‌های فیلم می‌بارد، خودش را مورد پرسش قرار می‌دهد. آیا حاضر است همین ریسک را در زندگی واقعی بپذیرد و با قضاوت‌نکردن، خود را در معرض قضاوت دیگران قرار دهد؟ پاسخ این پرسش است که می‌تواند بسیاری از نقاط خالی پیرامون شخصیت یونس، گذشته و حال او را پر کرده و بنا بر ذهنیت هر فرد، پازل شخصیتی این قهرمان را کامل کند و فیلم به سنتز نهایی برسد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.