|

قحطی‌ای که ساخته شد!

در 28ژوییه 1914 زمانی که «آرشیدوک فرانتس فردیناند» ولیعهد امپراتوری اتریش- مجارستان به دست «پرنزیب» تبعه اتریش که به زبان صربستانی تکلم می‌کرد در سارایوو بوسنی ترور شد، شاید کمتر ایرانی‌ای می‌توانست تصور کند که نتیجه این ترور چه ویرانی و کشتاری می‌تواند برای سرزمین آنان به بار آورد. اروپا سال‌ها آتش زیرخاکستر درگیر در بحران‌ها بود و گلوله‌ای که به سمت ولیعهد شلیک شد تیر خلاصی بر پیکر تمامی سازش‌های موقت محسوب می‌شد. بلافاصله بعد از این حادثه اتریش ادعا کرد صربستان در این ترور دخالت داشته است و تقاضا کرد تحقیقاتی با شرکت نمایندگان اتریش صورت پذیرد که دولت صربستان نیز انجام تحقیقات را قبول کرد و در همان حال با حضور نمایندگان خارجی مخالفت کرد. دولت اتریش به صربستان اعلان جنگ داد و روسیه بسیج عمومی اعلام کرد و آلمان هم به حمایت از اتریش به روسیه و فرانسه اعلان جنگ داد. قوای آلمان به بلژیک حمله کرد و این اقدام، یعنی حمله به یک کشور بی‌طرف موجب دخالت انگلیس در جنگ شد. کیلومترها دورتر از این جدال سرزمین افسانه‌ای ایران که تنها یک‌دهه از انقلاب خونینش می‌گذشت و شاهی بر سر قدرت نداشت نیز درگیر جنگی شد که در پایان نیمی از جمعیتش را راهی گورستان کرد. ایران از دیرباز شاهراه ارتباطی غرب و شرق بود و کیلومترها از جاده‌ابریشم از این سرزمین عبور می‌کرد، از سویی دو همسایه این کشور یعنی روسیه و عثمانی نیز وارد جنگ‌جهانی اول شده بودند و انگلستان نیز مدت‌ها بود خود را در جایگاه یک همسایه در جنوب ایران قرار داده بود، پس عجیب نبود که ایران نتواند با یک اعلام بی‌طرفی خود را از این مخمصه بیرون نگاه دارد. جنگ‌جهانی اول تنها هشت‌روز پس از تاج‌گذاری احمدشاه، آخرین شاه قاجار آغاز شد و همزمان با ضعیف‌ترین دوران مشروطه در یک‌دهه سابقه خود که ایران از جوانب گوناگون اوضاعی آشفته، نابسامان، بغرنج و متزلزل داشت. تا آنجا که بحران فزاینده اقتصادی، وضعیت ناپایدار سیاسی و مداخلات مهارگسیخته قدرت‌های خارجی، ایران را تا آستانه یک دولت ورشکسته و وابسته پیش برده بود. نخست‌وزیر وقت تصمیم بر اعلام بی‌طرفی می‌گیرد؛ اعلامی که هیچ‌کدام از دولت‌های همسایه درگیر جنگ ایران به آن وقعی نمی‌نهند و نیروهای متخاصم از جنوب و شمال وارد ایران می‌شوند. ارتش روسیه تزاری تا دروازه‌های تهران پیشروی می‌کند و در نهایت از منقرض کردن سلسله قاجار منصرف می‌شود. درجنوب مردم محلی در چند نوبت با متجاوزان انگلیسی درگیر می‌شوند که از مهم‌ترین نبردهای جنگ‌جهانی اول در ایران می‌توان به مقاومت تنگستان، دشتستان و دشتی در استان بوشهر و ناصردیوان کازرونی در فارس و نبرد جهاد در خوزستان اشاره کرد. ایران به اشغال دو دولت درگیر در جنگ یعنی روسیه و انگلستان درمی‌آید در حالی که هرکدام از این دو دولت به تناوب با همسایه دیگر ایران یعنی عثمانی در جدال هستند. شرایط اجتماعی ایران در جنگ‌جهانی دوم به روایت مطبوعات آن زمان وضعیت ایران در واپسین سال‌های جنگ و بعد از آن را می‌توان از بحرانی‌ترین دوران ایران دانست؛ بحرانی که بسیاری آن را حتی به نوعی نسل‌کشی ایرانیان تعبیر کرده‌اند. برای درک هرچه بهتر شرایط آن روزگار شاید بهترین راه بررسی مطبوعات و جراید آن زمان باشد. یکی از مهم‌ترین جراید روزنامه«رعد» به مدیریت سیدضیاء طباطبایی است که در این دوره انتشار می‌یافته و انعکاس شرایط بحرانی آن زمان است. از دیگر روزنامه‌های مطرح آن دوره که می‌توان به آن اشاره کرد روزنامه «ایران» است که گزارش‌های این روزنامه سند مهمی برای وضعیت مردمان ایران در زمان جنگ‌جهانی دوم است. روزنامه‌های متعدد دیگری نیز در آن زمان وجود داشته‌اند که روزنامه مهمی چون اختر یکی از این نمونه است، اما آنچه روزنامه‌های ایران و رعد را از نمونه‌های دیگر متمایز می‌کند، حضور تحریریه و انتشار آن در داخل ایران است. در حالی که روزنامه اختر و مشابه آن به خاطر امکان چاپ در استانبول و مصر به شرایط و اوضاع جهان می‌پرداختند در مقابل رعد و ایران گزارش‌های دقیق‌تری از اوضاع جامعه آن روز ایران می‌دهند. همچنین در همان زمان در شهرهای رشت، بندرانزلی، اصفهان، شیراز، مشهد و شهرری نیز روزنامه‌هایی منتشر و توزیع می‌شدند، اما در میان روزنامه‌هایی که نه در پایتخت بلکه در شهرستان‌ها منتشر می‌شدند بدون‌تردید رتبه نخست از آن کرمانشاه بود. شاید بتوان یکی از دلایل این تکثر روزنامه در دوران جنگ‌جهانی اول را حضور رجال و روشنفکرانی دانست که دولت موقت مهاجران را همراهی می‌کردند. در همان زمان روزنامه‌هایی همچون بیستون، اخبار، باختر، طلیعه سعادت، غرب ایران، کرمانشاه، افسانه و... در کرمانشاه منتشر می‌شدند که هر کدام مدتی از مقطع جنگ‌جهانی دوم یا حتی بیشتر به انتشار خود ادامه دادند. در این میان روزنامه اخبار، ارگان رسمی دولت مهاجران در تبعید بود و در این دوره از انتشار خود اخبار و بیانیه‌های این دولت را پوشش می‌داد. گزارش‌های رسیده از شهرهای مختلف کشور که در مطبوعات آن دوره منتشر می‌شدند، همگی حاکی از کمبود و گرانی نان و آشفتگی مردم در سال‌های جنگ است که تصویری دلخراش از اوضاع اجتماعی آن زمان در مقابل چشمان مخاطب ترسیم می‌کند. اخبار منتشرشده در مطبوعات آن زمان پر است از گزارش‌های قحطی و فقر در هفتم‌رمضان 1335 روزنامه ایران می‌نویسد: «از قزوین خبر می‌رسید که منظره دکان‌های نانوایی بسیار رقت‌انگیز، نان غیرمأکول و ارزاق گران و کمیاب است. مردم به تحریک شخصی به نام حاجی‌سیدحسین‌ در مسجد شاه جمع شدند و در شهر شورش و بلوا ایجاد شد.» در همان شماره روزنامه ایران در گزارشی دیگر وضعیت شهرهای دیگر ایران را به این شکل ترسیم می‌کند: «در زنجان به واسطه کمبود نان، زن‌ها تجمع کردند و دکان‌ها و بازار از ترس بسته شد و ازدحام عمومی ایجاد گردید. کرمانشاه امنیت ندارد. جان و مال اهالی مورد تهدید است. چندین قتل بی‌جهت اتفاق افتاده است. ولایت حاکم ندارد. دکاکین به دلیل کمبود ارزاق بسته شد و برای احدی آسایش نمانده. گروه‌های کثیری از گرسنگی جلای وطن کردند. در قم گندم قیمت معینی نداشت و از دیگر مناطق نیز وارد نمی‌شود. خبازها به هر قیمتی در شهر گندم پیدا می‌کنند، می‌خریدند.» روزنامه رعد در شماره 107 می‌نویسد: «قیمت ارزاق و اجناس در انزلی ساعت‌به‌ساعت در ترقی است.» و روزنامه ایران در گزارشی از وضعیت مشهد می‌نویسد: «به واسطه کمی و گرانی نان به حدی بر اهالی سخت گذشته که از مردم جز آه‌وناله چیزی شنیده نمی‌شود و از تمام خراسان امنیت سلب شده. در اصفهان نیز قزاقان با خبازان درگیر شدند و به همین دلیل مغازه‌های نانوایی بسته شد و معدودی که بازمانده بود به حدی ازدحام در آنها زیاد بود که بیم ایجاد بلوایی می‌رفت.» روزنامه ایران در شماره72 نیز در گزارشی از منجیل خبر عبور گروهی سواره‌نظام از همدان به روسیه داده شده است و افزایش روزبه‌روز قیمت اجناس که موجب قحطی و گرسنگی اهالی شده بود. در روزنامه ایران در 31 می‌1917 چنین می‌نویسد: «طی ایام گذشته از روستاییان اطراف تهران شکایاتی واصل شده مبنی بر اینکه قشون روس به تاراج این مناطق مشغول بوده و شترها و قاطرها و خرها و دیگر اموال زنده روستاییان را به یغما می‌بردند. این امر مردم را به زحمت و سختی انداخته است، زیرا دیگر وسیله‌ای در اختیار ندارند تا با آن غله و میوه خود را به بازار عرضه کنند. امید می‌رود این اقدامات فورا متوقف شود. به‌نظر می‌رسد دولت اقدامات لازم را در این باره انجام می‌دهد.» در همین شماره در گزارشی دیگر روزنامه رعد می‌نویسد: «در تلگرامی از قم آمده است: یک‌سال‌و‌نیم است که ما مردم نگون‌بخت قم زیر ستم ارتش روسیه هستیم و برای آنکه برای دولت خود مشکل ایجاد نکنیم این ستم را تاب آورده‌ایم. اما اکنون طاقتمان طاق شده است. ما امسال در خشکسالی بوده‌ایم و محصول‌مان خوب نیست و آن اندک باقیمانده را هم ملخ دارد از میان می‌برد. قشون روس به‌زور آنچه لازم دارند می‌برند و تنها اندکی پول به جایش می‌دهند. مالکان مزارع و باغ‌ها را تازیانه می‌زنند و محصول و میوه‌شان را می‌برند. شما را به خدا به دادمان برسید. امضا، جمعی از تجار و روحانیون از طرف سکنه قم.» این روزنامه می‌افزاید: «دولت ایران در حال مذاکره با دولت روسیه درباره غارت‌های قشون روسیه در ایران است.» مطبوعات منتشرشده در دوم‌فوریه 1918، اخبار متعددی از سوءرفتار روس‌ها در ایران آورده‌اند. در رعد 11ژانویه 1918 آمده است: «اهالی سیاه‌دهن تلگراف زده‌اند: روس‌هایی که از همدان آمده‌اند به کلی آنها را غارت کرده‌اند، یک دختر و دو مرد را کشته‌اند و دختری دیگر را مجروح کرده‌اند. آنها حتی غله دولت را هم می‌برند. مردم پراکنده شده و به قزوین و دیگر نقاط گریخته‌اند.» در شماره شانزدهم ژانویه آمده است: «بنا به تلگرام ویژه‌ای، روس‌ها تمامی انبارهای غله دولتی و خصوصی را در نهاوند، مهروموم و ضبط کرده‌اند و قصد دارند آنها را به همدان ببرند.» در همین شماره درباره زنجان گزارش می‌دهد: «نایب‌الحکومه زنجان راپورت می‌دهدکه قشون روس باز دارند برای مردم شهر و روستاها دردسر ایجاد می‌کنند و چیزی در آن ناحیه در امان نیست.» روزنامه ایران در شماره 18آگوست 1917می نویسد: «باز از کردستان خبر می‌رسد که قشون روس‌ها در همه‌جای آن ولایت باعث خسارت شده‌اند. مردم باز شکایت می‌کنند و از دولت کمک می‌طلبند. روزنامه ایران در گزارشی دیگر در 25نوامبر 1917 می‌نویسد: «هم‌اکنون در شهر قزوین امنیت نیست و قشون روس‌ها مشکلات زیادی را پدید آورده‌اند؛ همچون غارت بازار و امثال آن.» در اخبار همدان می‌نویسد: «دوروز قبل قشون روس دکان‌های بازار را غارت کردند.» روزنامه رعد نیز در روز 25نوامبر 1917 شرایط را اینگونه توصیف می‌کند: «پس از تخلیه وان تعداد زیادی از قشون روس به خوی آمدند. در آن زمان کنسول روسیه به کارگزار راپورت داد که احتمال می‌رود قشون روس خوی را غارت کنند و او هم قادر نیست مانع آنها شود زیرا راهی برای تلگراف‌زدن به روسیه وجود ندارد.» رعد در 9دسامبر 1917خبر از غارت‌ها می‌دهد: «تلگرامی از خوی خبر می‌دهد که قشون روسیه که کارشان در وان تمام شده است به خوی وارد شده و تمام بازار و اکثر خانه‌ها را غارت کرده‌اند.» و درباره قزوین می‌نویسد: «راپورت ویژه خبر می‌دهد که سواره‌نظام روسیه خارج از این شهر محموله دولتی را به سرقت برده و شش‌هزارتومان وجه نقد را برداشته‌اند.» بنابر گزارش مطبوعات در همان زمان وضعیت در تمام ایران به نهایت آشفتگی رسیده است. روزنامه رعد در شماره162 خود می‌نویسد: «گرانی ارزاق در دیگر شهرها نیز اعتراض‌هایی را به گونه‌های مختلف برانگیخت. در کردستان، گرانی قند و چای به حدی رسید که علما حکم به حرمت قند و چای دادند و طلاب مجری و مراقب اجرای حکم بودند. قهوه‌خانه‌ها بسته شد و هر عطاری قند و چای می‌فروخت اموالش ضبط می‌گردید.» با نگاهی به گزارش روزنامه ایران در باب وضعیت قیمت‌ها می‌توان دید که، وضعیت ارقام جدول‌های منتشره و اعلان قیمت کالاهای اساسی که هر هفته اداره بلدیه در روزنامه‌های رسمی کشور منتشر می‌شده‌اند که حاکی از افزایش سرسام‌آور قیمت‌ها بود. با بررسی این ارقام می‌توان دریافت که طی سال‌های جنگ‌جهانی اول قیمت گندم در حدود 714درصد، جو 339درصد، لوبیا 809درصد، نخود 415درصد، برنج 627درصد، کاه 976درصد و قند که جزو کالاهای وارداتی محسوب می‌شد 54درصد افزایش یافته‌ بود. همچنین با بررسی مقاله‌ای در روزنامه ایران تحت عنوان «باز هم آذوقه طهران و ولایات» با بررسی مقدار گندم و جو زمین‌های اطراف تهران ثابت می‌شود که این مقدار محصول برای اصلاح نان تهران به‌راحتی کافی بوده است ولی آنچه وضع ارزاق و نان را بسیار بحرانی ساخته بود احتکار و انباشت آ‌ذوقه مورد نیاز مردم توسط محتکرین بوده است. از سویی وضع بد راه‌ها و کمبود وسایل حمل‌ونقل از عوامل موثر در وضع نامساعد ارزاق است. برخی از این کمبودها نیز به صورت مصنوعی ایجاد می‌شده‌اند. ممانعت مالکان و صاحبان ثروت در پرداخت مالیات‌های جنسی و احتکار ارزاق از مسایلی است که جامعه در این دوران بیش از پیش با آن دست به گریبان بود. سنت مالیاتی بر این قرار بود که به واسطه ماموران مالیه محلی بخشی از محصول را به عنوان مالیات جنسی از مالکان می‌گرفتند دولت با قیمتی کمتر از معمول می‌فروخت. یا به خباز خانه‌ها می‌داد. این امر در شرایط کمبود سال‌های جنگ می‌توانست در رفع گرسنگی و کاهش قیمت‌ها موثر باشد ولی ملاکین در تبانی با ماموران مالیه یا به شیوه‌های دیگر از پرداخت این مالیات سرباز می‌زدند. روزنامه ایران در بخشی از این مقاله می‌نویسد: «تلگراف متعدده همدان راجع به ترقی فوق‌العاده جنس که به نظر اغراق‌آمیز می‌آید... این مساله به واسطه سوءاعمال مفتش اعزامی وزارت مالیه بوده که در موقع ماموریت مبلغ معتنابهی مأخوذ نموده و فقره دیگر متعاقب اقدام مفتش مالیه عدم مساعدت مالکین و محتکرین و دلال‌های خارجی می‌باشد. خصوصا چند نفر از ملاکین معروف از قبیل امیر افخم و امیرنظام و سردار اکرم مالیات و بقایای جنسی خود را نپرداخته حتی سردار اکرم از قرار اطلاعاتی که رسیده به مباشرین خود تعلیماتی داده که مامورین دولت را نپذیرفته و از دادن جنس استکاف نمایند.» در میان اسناد، گزارش‌های بسیاری از احتکار محصول و انبار کردن غلات توسط ملاکین دیده می‌شود. آنان حتی نیازهای خود را با وجود انبارهای غله احتکارشده از طریق بازار شهر تامین می‌کردند. به دلیل سود بسیار سرشار خرید ارزاق عمومی نه‌تنها مالکان از فروش غله خود سرباز می‌زدند بلکه تجار نیز دست به خرید مایحتاج عمومی زدند و آنان را برای ایجاد کمبود مصنوعی انبار کردند. وضعیت اسفبار نان و ازدحام مردم در دکان‌های نانوایی تهران موجب شد که بنا به درخواست شاه علت این کمبود بررسی شود. ماموران بررسی، علت را این دانستند که صاحبان ثروت اجناس را پیش از ورود به شهر می‌خریدندو به جهت انبار کردن به لواسانات و ساوجبلاغ و قزوین می‌فرستادند. تاثیر ناگوار این اعمال بر زندگی مردم و سودهای سرشاری که از این طریق برای مالکان و تجار فراهم شد در آن زمان کاملا آشکار است. جست‌وجوها در مطبوعات و گزارش‌ها و اسناد مانده نشان می‌دهد قحطی بزرگ ایران در سال‌های 1917 تا 1919 از حمله مغول در قرن سیزدهم میلادی نیز بسیار عظیم‌تر بوده است. جست‌و‌جو در برگ‌برگ مطبوعات آن زمان نشان از وضعیت بحرانی مردم ایران دارد. جامعه ایران نه فقط از نظر سیاسی و اقتصادی بلکه در تمام ابعاد انسانی در شرف از هم گسیختگی بوده است. ازگزارش‌های مطبوعات آن زمان کاملا روشن است که در تابستان1917، یعنی کمی کمتر از یک‌سال پیش از پایان جنگ‌جهانی اول، ایران در سراشیبی قحطی قرار گرفته و برداشت محصولات تنها وقفه‌ای کوتاه در آن ایجاد کرده بود. روزنامه ایران در 18 آگوست 1917 چنین گزارش می‌دهد: «بر اثر تلاش‌های دولت، هم‌اکنون مقدار قابل توجهی غله در حال ورود به شهر است و دیروز قیمت جو در هر خروار از 35تومان به 30تومان کاهش یافت.» اما این تسکینی گذرا بود. ایران در 21سپتامبر 1917 می‌نویسد: «نبود غله دارد در سراسر ایران قحطی به وجود می‌آورد. تاثیر کمبود غله به‌ویژه در کاشان مشهود است و هیچ ترفندی نمی‌تواند اوضاع را بهتر کند، زیرا حمل غله از قم یا سلطان‌آباد به کاشان ممنوع است و مازاد غله این مناطق به شهرهای شمالی ارسال می‌شود.» حقیقت این است که دول اشغالگر ایران کوچک‌ترین اهمیتی به وضعیت مردمان کشوری که آن را به اشغال خود در آورده‌اند، نمی‌داده‌اند. اما شاید بررسی مطبوعات نکات جالب‌تری را نیز روشن کند. از حدود سال 1916 تقریبا روزنامه رعد، به مدیرمسوولی سیدضیاء، کمترین اخباری از آنچه قشون انگلستان در جنوب برسر ایران می‌آورند، نمی‌نویسد و در مقابل بیشتر به وضعیتی که قشون روس ایجاد کرده‌اند، می‌پردازد و در مقابل روزنامه ایران که به نوعی وابسته به دولت وقت است گزارش‌های بی‌طرفانه‌تری را منتشر می‌کند. در این زمان اوضاع داخلی ایران بسیار تلخ و اسفبار است. نتیجه جنگ‌جهانی اول برای ایران ویرانی و فلاکت بود در حالی که این سرزمین در آن زمان در هیچ جنگی رسما شرکت نکرده بود. درسال‌های ۱۹۱۸ و ۱۹۱۷ کشور دستخوش قحطی عظیمی شد که مردم ناچار ریشه درختان را می‌خوردند و در بعضی از موارد مادرانی از فرط گرسنگی کودکان خود را خورده بودند، بروز و شیوع گریپ اسپانیایی که تلفات زیادی در اروپا داشت در اکتبر ۱۹۱۸میلادی ۱۰هزارنفر از جمعیت ۵۰هزارنفری شیراز را به وادی نیستی فرستاد. بیماری تیفوس نیز تقریبا در همه‌جا بیداد می‌کرد. تجارت از هم گسیخته شده بود. بهای گندم روزبه‌روز در تهران افزایش می‌یافت. در حالی که در انبار‌های سیستان غلات می‌پوسید انگلیسی‌ها اجازه نمی‌دادند این غلات به تهران فرستاده شود. تاریخ معاصر کشور ما مشحون از وقایعی است که چندان واضح و روشن نیست و نمی‌توان به قاطعیت در مورد آن به قضاوت پرداخت. از جمله این وقایع قحطی و خشکسالی عظیم سال‌های ۱۲۹۷، ۱۲۹۵ه.ش / ۱۹۱۹، ۱۹۱۷.م است که در کوران جنگ اول جهانی و در زمان اشغال ایران به دست قوای بیگانه روس و انگلیس رخ داد. هرچند مدت دوام آن کم بود و دیری نپایید، اما در همین مدت تعداد زیادی از ایرانیان کشته شدند. آنگونه که در منابع آمده است، در طول سال‌های قحطی هشت تا۱۰میلیون‌نفر از جمعیت ایران قربانی سیاست‌های استعماری دول مقتدر اروپایی شدند. جمعیت ایران که در سال ۱۹۱۴.م ۲۰میلیون‌نفر گزارش شده است، این زمان تا ۱۱میلیون‌نفر کاهش پیدا کرد، به وجهی که تنها در سال ۱۹۵۶.م ایران توانست به جمعیت آن سال برسد. قحطی بزرگ زمانی اتفاق افتاد که سراسر ایران در اشغال نظامی انگلیسی‌ها بود ولی آنها نه‌تنها هیچ کاری برای مبارزه با قحطی و کمک به مردم ایران نکردند، بلکه عملکردشان به وخامت اوضاع انجامید. درست در زمانی که مردم ایران به دلیل قحطی نابود می‌شدند، ارتش بریتانیا مشغول خرید مقادیر عظیمی غله و موادغذایی از بازار ایران بود و با این کار خود هم افزایش قیمت را سبب شد و هم مردم ایران را از این مواد محروم می‌کرد. جالب‌تر اینکه انگلیسی‌ها حتی مانع واردات موادغذایی از هند و بین‌النهرین به ایران می‌شدند و در حالی که در این دو منطقه وفور غله وجود داشت در میانه آنها ایران از کمبود شدید این مواد در رنج بود. در همین زمان در حالی که آمریکایی‌ها آماده کمک‌رسانی به ایران بودند، دولت انگلستان به‌شدت مانع این موضوع شد. آنچه در ایران اتفاق افتاد نه فقط یک جنگ بلکه کشاندن یک کشور به سراشیب سقوط بود. چنان‌که بعدها از این قحطی به عنوان وسیله‌ای برای سلطه بر ایران آن زمان نیز نام برده شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.