|

بررسی شرایط ایران در نخستین جنگ جهانی در گفت‌وگو با جمشید کیانفر

مصایب «بی‌طرفی»

مریم قربانی‌فر . عکس: امیر جدیدی ، شرق

مصایب «بی‌طرفی»
جامعه ایرانی یک دهه پس از جنبشی خونین در سال 1293 با جنگی مواجه شد که در آن هیچ دخالتی نداشت اما حتی اعلام بی‌طرفی آنان نیز تاثیری نداشت و قوای اشغالگر از سه بخش وارد خاک ایران شدند. جنگ‌جهانی‌اول برخلاف جنگ‌جهانی‌دوم همچنان ابعاد ناشناخته بسیاری دارد، ابعادی که بخشی از آن به شناخت از جامعه آن روز ایران باز می‌گردد. درهمین رابطه گفت‌وگویی داشتیم با «جمشید کیانفر» پژوهشگر، مورخ و ایرانشناس و رییس خانه نقدکتاب ایران و در رابطه با زوایای مختلف این واقعه تاریخی با وی گفت‌وگویی داشته‌ایم. کیانفر در فاصله سال‌های 1382 تا 1388 سردبیر فصلنامه آینه میراث نیز بوده است. شرایط اجتماعی و سیاسی در پیش از جنگ‌جهانی‌اول و در سال‌های حکومت احمدشاه قاجار چگونه بود؟ اتفاق مهمی یک دهه پیش از جنگ در جامعه ما رخ داده بود و آن انقلاب مشروطه بود که به بار نشسته بود. اما این انقلاب هنوز نتوانسته بود راه خود را به‌خوبی پیدا کند و رجال همدل و همراهی نداشت، پس در مرحله‌ای از تضادها و بحران‌ها گرفتار بود، گروهی آرمان‌گرا بودند و گروهی دیگر واقع‌بین‌تر بودند و مصایب و مسایل جامعه را شاید بهتر درک می‌کردند و به همین دلیل آن انسجامی که یک دولت باید در ایران می‌داشت، به وجود نیامده بود. شاید یکی از دلایل مشخص و بارز این موضوع، تغییر کابینه‌ها بود. از انقلاب مشروطه که اولین صدراعظم میرزا نصرالله مشیرالدوله است تا زمان شروع جنگ‌جهانی‌اول، در ایران هشت کابینه روی کار آمده و عمر این کابینه‌ها کوتاه است و این خصیصه در دوران جنگ بیشتر هم می‌شود و گاهی عمر کابینه‌ها حتی به کمتر از 20 روز می‌رسد و میانگین کابینه‌ها در ایام جنگ صدروز است. تنها یک کابینه داریم که قبل از اتمام جنگ شروع می‌شود و عمر آن به دوسال می‌رسد و بعد این کابینه نیز تغییر می‌کند و ما تازه با مصیبت‌های پس از جنگ روبه‌رو می‌شویم؛ یعنی آنچه به‌عنوان فقر و قحطی و گرسنگی باقی مانده و دولت با آنها مواجه است باید با آن مبارزه کند. در کنار آن ما با امراضی مثل تیفوس و وبا و طاعون مواجه هستیم که در جامعه بیداد می‌کند. بنابراین از یک‌سو جامعه هنوز در التهاب است و مشروطه دوام و قوام کامل به دست نیاورده است و از سوی دیگر مردم ایران نمی‌دانند دقیقا چه اتفاقی در جامعه افتاده است و بدتر اینکه اصلا کشور پادشاهی هم ندارد و یک نایب‌سلطنه در آن زمان در کشور حکومت می‌کند و پادشاه، طفلی بیش نیست. نایب‌السلطنه نیز سعی می‌کند با مدارای خاص خود رفتار کند. زمانی که احمدشاه تاجگذاری می‌کند هشت روز بعد جنگ‌جهانی‌اول آغاز می‌شود. در این برهه، نخست‌وزیر هم تغییر می‌کند و مستوفی‌الممالک به‌عنوان صدراعظم انتخاب می‌شود. مستوفی‌الممالک در همان ابتدای نخست‌وزیری با بحران مواجه است و دو راه پیش‌رو دارد؛ اول اینکه با جنگ همراه شود و در کنار یکی از گروه‌های درگیر بایستد یا اینکه اعلام بی‌طرفی کند. برای راه اول که اصلا توان ندارد و نه می‌تواند این کار را انجام دهد و نه واقعا می‌تواند مورد دوم یعنی اعلام بی‌طرفی را به دولت‌های درگیر در جنگ اثبات کند و نتیجه اینکه این اعلام بی‌طرفی بسیار بیهوده و مسخره است چون کسی اصلا آن را رعایت نمی‌کند. سه دولت که آن زمان در همسایگی ایران به‌سر می‌بردند هم این اعلام بی‌طرفی را رعایت نمی‌کنند. در شمال روس‌ها و در غرب عثمانی‌ها و در جنوب هم انگلیسی‌ها، هیچ‌کدام این بی‌طرفی را قبول نمی‌کنند. اصلا خود ایران اعلام بی‌طرفی را رعایت کرد یا فقط یک راه گریز بود؟ دقیقا مرحله دوم همین است وقتی اعلام بی‌طرفی می‌شود اما کشورهای دیگر رعایت نمی‌کنند، واضح است که رجال دربار ایران زودتر از همه خودشان در مقابل آن جبهه می‌گیرند و عملا مجلس به‌عنوان یک نهاد مهم دچار شکاف می‌شود. از یک‌سو اعتدالیون هوادار دولت هستند و می‌خواهند این بی‌طرفی حفظ شود و کما اینکه همین گروه چند وقت بعد طرفدار متفقین می‌شوند و از سویی دموکرات‌ها نیز مجلس را ترک می‌کنند و شکاف این دو، جامعه را به‌سمت گرایش به آلمان و عثمانی می‌برد. این شکاف هم عملا ضربه‌ای است در راستای عدم رعایت بی‌طرفی. اینکه بسیاری از دوستان مورخ و محقق ما شیفته دموکرات‌ها در آن زمان و آن مجلس هستند اما حقیقت این است که تندروی دموکرات‌ها نیز خود ضربه‌ای به ایران و اعلان بی‌طرفی آن است. از سویی زمانی که قرار بر اعلام بی‌طرفی می‌شود نخستین‌بار دولت ایران با دولت عثمانی تماس می‌گیرد تا این بی‌طرفی خود را به آنان اطلاع دهد، عثمانی‌ها شرط می‌گذارند و وقتی با روس‌ها صحبت می‌شود آنها شرایط دیگری می‌گذراند. به‌خصوص اینکه در فاصله 10ساله ضربه بزرگتری نیز به ایران وارد شده که خود آن نیز از نظر هویتی ضربه‌ای بزرگ به استقلال کشور وارد کرده است و آن قرارداد 1907 است که یک‌سال قبل از مشروطه بین روسیه و انگلستان منعقد شده است و عملا سرزمین ایران را به سه منطقه تقسیم کرده؛ منطقه شمال که درحقیقت از قصرشیرین شروع می‌شود و تا کاشان و اصفهان را در برمی‌گیرد عملا حوزه نفوذ آنهاست و از سویی شرق کشور و بنادر جنوبی نیز حوزه نفوذ انگلستان هستند. تهران را حتی اگر منطقه بی‌طرف در نظر بگیریم همچنان حوزه نفوذ روس‌هاست. با توجه به این توافق بین دو قدرت منطقه‌ای آن روز عملا ایران در فشار مضاعفی قرار گرفته است. اعلام بی‌طرفی زمانی مهم است و ارزش دارد که استقلال اقتصادی و سیاسی وجود داشته باشد و کشور دارای ارتشی نیز باشد که اگر دولتی بخواهد این بی‌طرفی را نقض کند بتوانیم برای این بی‌طرفی پایداری کنیم و مقاومت نشان بدهیم. و این شرایط برای ما وجود نداشت؟ نه خیر وجود نداشت. از یک طرف بدهی‌ها باعث شده است دولت وابسته روسیه و انگلستان باشد چون به هر دو این کشورها ایران مقروض بوده است پس قدرت اقتصادی نداریم و از نظر سیاسی که هنوز نوپا هستیم. از انقلاب مشروطه کمتر از یک دهه می‌گذرد و پادشاهی داریم که تنها هشت روز پیش از آغاز جنگ‌جهانی‌اول تاجگذاری کرده و انتصابات هنوز انجام نشده است. دولت مستوفی شاید بهترین کار را انجام می‌دهد چون فکر می‌کند با اعلام بی‌طرفی شاید بتواند ایران را حفظ کند اما عملا می‌بینیم این اتفاق نمی‌افتد و روس‌ها تا قزوین پیش می‌آیند و حتی قصد تصرف تهران را نیز دارند. ببینید زمانی اعلام بی‌طرفی معنی‌ دارد که دولت قدرتمندی وجود داشته باشد وگرنه اصلا با دولتی ضعیف، بدون ارتش و قدرت اقتصادی بی‌طرفی چه معنی‌ای می‌تواند داشته باشد. تکرار می‌کنم که سه عامل اصلی باید وجود داشته باشد تا دولت بتواند اعلام بی‌طرفی کند؛ اول نیروی نظامی، دوم اقتصاد قدرتمند و سوم توان مقاومت در مقابل فرآیندهایی که اتفاق می‌افتد که به استقلال سیاسی نیز تعبیر می‌شود. روزگاری کشورهای تحت استعمار فکر می‌کردند با رسیدن به استقلال سیاسی به قدرت می‌رسند و می‌شوند ملت مستقل و دولت مستقل اما واقعیت این است که امروز استقلال سیاسی به تنهایی فایده ندارد و باید استقلال اقتصادی داشت و این در کنار خود نیرو و ارتش قوی می‌خواهد وگرنه نه در آن زمان و نه اکنون بدون این سه گزینه امکان بی‌طرفی وجود ندارد. زمانی که دولت ایران اعلام بی‌طرفی می‌کند، محبوبیت دو دولت عثمانی و آلمان در عامه مردم زیاد است و آیا خود این محبوبیت در جامعه روی این اعلام بی‌طرفی اثر نمی‌گذارد؟ و اینکه دلیل این محبوبیت چیست؟ به‌خصوص در مورد عثمانی. آلمان‌ها در ایران سابقه‌ای از خود به جا نگذاشته بودند اما عثمانی و ایران که صدها سال نبرد مداوم با هم داشتند؟ ببینید در دوره ناصری ما با آلمانی‌ها مراوده داریم و حتی قبل از آن با اتریشی‌ها مراوده داریم و این مراوده یک رابطه دوستانه در حد دیپلماسی است و ما آسیبی از آنها ندیده‌ایم. ایرانی‌ها همواره از دو دولت آسیب‌های شدیدی دیده‌اند، روسیه و انگلستان. به خصوص بعد از جنگ اول ایران و روس که منجر به عهدنامه‌های ترکمانچای و گلستان می‌شود و ما از این دو کشور زیان زیادی دیده‌ایم به‌خصوص عهدنامه ترکمانچای که ما بخشی از هویت سیاسی خود را نیز از دست داده‌ایم و بزرگ‌ترین نماد و نهاد کشور در آن زمان که سلطنت باشد، عملا طبق یک معاهده تحت نظارت و حمایت روس‌ها در آمده است؛ معاهده‌ای که عباس‌میرزا در متمم قرارداد پیش‌بینی می‌کند که سلطنت در میان فرزندان وی باقی بماند و روس‌ها نیز حامی این عهدنامه هستند و عملا روس‌ها در نهاد سلطنت ایران بخواهیم و نخواهیم دخیل می‌شوند. از سویی انگلیسی‌ها هم همواره به فکر منافع خود بودند و در همین دو قطعنامه نیز به ضرر ما عمل کردند؛ در ماجرای هرات هم که انگلیسی‌ها هرات را از ایران جدا کردند. شاید در دوره انقلاب مشروطه کمی همدلی نشان دادند و اجازه دادند مردم ایران وارد سفارت شوند و بست بنشینند اما همچنان یک‌سال بعد از آن، دوباره انگلیسی‌ها با قرارداد 1907 آن هم به خاطر منافع خودشان در تبت و افغانستان به ایران خیانت می‌کنند. به‌هرحال قرارداد 1907 سه بند مشخص دارد یکی تبت، یکی افغانستان که روس‌ها از این منافع چشم‌پوشی می‌کنند و این کشورها را به انگلستان می‌بخشند و در قبال آن نیز ایران را به سه منطقه تقسیم می‌کنند. پس ما استقلال چندانی نداریم و ضمن اینکه از این قرارداد مطلع هم هستیم متاسفانه کاری هم از دست دولت ایران برنمی‌آید. در این شرایط دولتی پیدا می‌شود به نام دولت آلمان که دولت بی‌طرفی است و از ایران هم حمایت می‌کند و آنان نیز دقیقا می‌دانند که از این جو ضدانگلیسی و ضدروسی چگونه باید بهره‌برداری کنند. از سویی دیگر عثمانی‌ها هستند که ما از بدو تولد عثمانی‌ها در شبه‌جزیره آناتولی با آنها درگیر هستیم در تمام طول تاریخ این مشکلات را داریم، صفویه و قاجاریه و زندیه و سلجوقی و نادر ما این مشکل را داریم، مضاف بر اینکه به‌خاطر مناطق کردنشین خود نیز با عثمانی‌ها مشکل داریم. در یک زمان‌های خاص هماهنگی‌هایی بوده است البته مثل ماجرای حاکم سلیمانیه که باید با توافق دو طرف باشد از سویی نیز می‌بینیم در زمان محمدشاه، عثمانی‌ها از بصره به خرمشهر حمله می‌کنند. این جدال فی‌مابین، همیشه بین دو دولت عثمانی و ایران وجود داشته است اما آنچه نباید از یاد برد نفوذ علمای شیعه در سه شهر سامرا، نجف و کربلاست و اساسا این شهرها شیعه‌نشین هستند و علمای طراز اول ما در یکی از این سه شهر تحصیل کرده‌اند یا اصلا ساکن این شهرها هستند. در همان زمان نیز اکثر این علما فتوایی که صادر می‌شود به نفع دولت عثمانی است. اینکه باید در این جنگ حاضر شد و به نفع دولت عثمانی که یک کشور مسلمان است وارد جنگ شد. علمایی مثل سیدمحمدسعید حقوقی، آقاسیدمصطفی مجتهدکاشانی، شیخ‌الشریعه اصفهانی، سیدعلی داماد و آیت‌الله خوانساری از آن جمله علمایی هستند که اعتقاد داشتند به نفع عثمانی باید وارد جنگ شد. شما نفوذ روحانیت شیعه را دلیل اصلی این محبوبیت می‌دانید؟ بله، اما مسایل دیگری نیز هست. در آن مرحله که ایران از طرف روس‌ها تهدید می‌شود عثمانی‌ها عملا روس‌ها را عقب می‌زنند و تا نزدیک جلفا آنان را وادار به عقب‌نشینی می‌کنند. هرچند در آن زمان روس‌ها تجدیدقوا می‌کنند و بازمی‌گردند اما این عمل خود دلیل دیگری برای محبوبیت آنان می‌شود. به هر حال همین نفوذ روحانیت شیعه و عملکرد عثمانی در جنگ با روس‌ها شاید باعث می‌شود که عثمانی‌ها در کنار آلمان‌ها که هیچ‌گاه ضرری برای منافع ایران نداشته‌اند در جامعه آن روز، ایران محبوب شوند. تاثیر روشنفکران ایرانی و حرکت آنان به سمت عثمانی و سکونت در عثمانی را چطور می‌بینید. آیا در این محبوبیت تاثیری داشت؟ ببینید ایرانی‌ها نخستین روزنامه‌های فارسی‌زبانشان در شبه‌قاره منتشر می‌شود، در هندوستان و بمبئی و شهرهای دیگر هندوستان. مثلا یکی از مهم‌ترین روزنامه‌های فارسی‌زبان یعنی حبل‌المتین در هندوستان منتشر می‌شود. جغرافیای دیگری که روزنامه‌های فارسی‌زبان در آن منتشر می‌شود مصر است که در آن زمان بخشی از قلمرو عثمانی است و چندین روزنامه موفق و خوب فارسی در مصر منتشر می‌شود و به نوعی می‌شود گفت منورالفکرهای ما روزنامه‌هایی مثل حکمت، ثریا و پرورش را با توجه به شرایط اجازه می‌یابند که در مصر منتشر شوند. سومین مکان نیز عثمانی است که روزنامه‌های فارسی‌زبان در آن منتشر می‌شود و مطمئنا این حضور بی‌تاثیر نیست. حتی باید به این موضع توجه کرد که بخشی از اپوزیسیون ایرانی آن زمان نیز در عثمانی ساکن هستند که نمونه آن را می‌توان سیدجمال‌الدین اسدآبادی دانست که اواخر عمر خود را مقیم دربار عثمانی است. شرایط آن روزگار عثمانی نیز نسبت به شرایط دربار ایران بهتر است. در همان زمان یکی از بهترین روزنامه‌های ایران به‌نام اختر در استانبول منتشر می‌شود؛ حتی برخی از روشنفکران ایرانی که از ایران می‌گریزند چه در دوران مشروطه چه بعد از آن به عثمانی می‌روند. عملا بخشی از ایرانیانی که در ایران امکان فعالیت نداشتند به عثمانی می‌رفتند و تاثیر این بخش از روشنفکران نیز حتما در نگاه ایرانیان آن زمان به عثمانی بی‌تاثیر نبوده است. این نکته را نیز ذکر کنم که یکی دیگر از بهترین روزنامه‌هایی که در آن زمان منتشر می‌شد کاوه بود که در برلین منتشر می‌شد. تاثیر جنگ‌جهانی‌اول را بر انقلاب مشروطه چطور می‌دانید؟ اینکه آیا این نظریه را می‌توان درست دانست که جنگ‌جهانی‌اول ضربه به مشروطه بود؟ ببینید من در ابتدای صحبت‌هایم گفتم که مشروطه هنوز دوام و قوامی نیافته است که جنگ‌جهانی‌اول آغاز می‌شود. اینکه ما تنها یک دهه را گذرانده‌ایم و در همان زمان نیز یک التیماتوم نیز از روس‌ها داشته‌ایم، بیرون‌کردن شوستر از ایران که خود ضربه‌ای به انقلاب مشروطه بوده است و قبل از آن هم که کشتار باغ شاه را داریم که بخشی از رجال و آزادیخواهان نیز اعدام و فراری و تبعید می‌شوند؛ یعنی در همین دوره یک دهه، ایران چندین حادثه بسیار تلخ و بزرگ را پشت‌سر گذرانده است و عملا ما نتوانسته‌ایم به کمترین میزان از ثبات لازم برسیم. طبیعی است که با آغاز جنگ نیز با عکس‌العمل‌های تندی روبه‌رو می‌شویم. اول اینکه روس‌ها در منطقه شمال و تحت نفوذ خود محصولات کشاورزی و غلات را می‌خرند و انبار می‌کنند برای اینکه به ارتش خودشان آسیبی نرسد. در مناطق جنوبی دقیقا دولت انگلستان این رفتار را می‌کند و حتی اجازه نمی‌دهد مازاد محصول به بخش‌های دیگر کشور برسد. در حالی که بخشی از کشاورزی ما در منطقه همدان است، اولین منطقه‌ای که دچار قحطی می‌شود نیز همدان است چراکه روس‌ها و انگلیسی‌ها غله و آذوقه‌ای در کشور باقی نگذاشته‌اند. طبیعتا وقتی قحطی به وجود می‌آید، بهداشت نیز افول می‌کند و امراض رشد می‌کند و در دو سال آخر جنگ یکی از مصایب ایران قحطی است و حتی می‌بینیم بخشی از این قحطی‌ها عمدی است و دولت انگلیس اجازه نمی‌دهد دولت ایران از طریق دیگری غله وارد ایران کند. در اینجاست که دو نظریه به وجود می‌آید: یکی اینکه این سیاست دولت انگلستان تعمدی بود و قصد این بود که برای سیطره و دامنه نفوذ خود در ایران، جمعیت ایران را تقلیل دهد و آمارهای ارایه‌شده نیز سهمگین هستند دوم اینکه ایران در آن روزگار حدود 20میلیون جمعیت داشته است که حدود هشت تا 10میلیون و گاهی گفته می‌شود تا 12میلیون نفر از امراض و گرسنگی و قحطی در آن روزها کشته شده‌اند، مثلا محققی چون آقای مجد در کتاب خود پیرو این نظریه است و این ماجرا را نوعی عمل تعمدی از سوی روسیه و به‌خصوص انگلستان می‌داند. در کتاب آقای مجد عددی که آمده است بین هشت تا 10میلیون کشته‌شده ایرانی در مجموع جنگ‌ها و قحطی‌ها در برهه جنگ جهانی بیان شده است. وضعیت در همان مرحله چنان بحرانی است که فرمانفرما که آن زمان حاکم شیراز بوده و البته در دوره‌ای نیز نخست‌وزیر بوده رو می‌آورد به رجال متمول در شیراز تا آنان خانه‌هایی را به وجود بیاورند تا بتوانند حداقل دو وعده غذا به ساکنان شهر بدهند. در چنین شرایطی می‌بینیم حتی اگر آمار آقای مجد را غلو‌آمیز بدانیم همچنان نمی‌توان کشته‌های بسیار زیاد را انکار کرد به‌طوری‌که کمترین میزان کشته‌شده‌ها توسط خوش‌بینان نیز حدود پنج‌میلیون‌نفر هستند. واضح است در این شرایط، مردم به‌دنبال یک ناجی بودند؛ به‌دنبال کسی که فقط به آن وضعیت خاتمه دهد. ببینید وقتی کودتا انجام می‌شود سید ضیاء، نخست‌وزیر است و کل دوران نخست‌وزیری وی صد روز هم نیست، بعدها در زمان مجلس چهاردهم به ایران باز می‌گردد و به‌عنوان نماینده وارد مجلس می‌شود و در زمان تصویب اعتبارنامه وی گفته می‌شود که وی کودتا کرده است. پاسخ سیدضیاء نیز این است که اگر من کودتا نمی‌کردم کمیته آهن کودتا می‌کرد، اگر من کودتا نمی‌کردم پیروز مژده نصرت‌الدوله از انگلیس حرکت کرده بود، کودتا می‌کرد یا مدرس کودتا می‌کرد و آنگاه دیگر به هیچ کدام شما رحم نمی‌شد و همگی کشته می‌شدید اما وقتی من کودتا کردم نهایتا شما زندانی شدید و نخست‌وزیر بعدی هم در زندان بود که حکم نخست‌وزیری به وی داده شد و خب راست می‌گوید احمد قوام‌السلطنه در زندان بود که احمدشاه حکم نخست‌وزیری را به وی ابلاغ می‌کند. در حقیقت شرایط اجتماعی برای انجام کودتا فراهم بود و وضعیت به‌گونه‌ای بود که همه فکر می‌کردند فقط می‌شود با یک کودتا به این شرایط خاتمه داد. کشور به‌شدت به هم ریخته بود، در لرستان و جنوب و تبریز و حتی گیلان مشکلاتی وجود داشت و واضح است در این شرایط آشفتگی همه به‌دنبال راه گریز از بن‌بستی بودند که کشور در آن وجود داشت. مردم برای مشروطه هم خون داده بودند اما وقتی کودتا اتفاق می‌افتد آن هم بعد از آشفتگی‌های جنگ‌جهانی‌اول که به گفته خود شما سبب‌ساز کودتا بود آیا مشروطه تمام می‌شود و آرمان آن کمرنگ می‌شود؟ نه، مشروطه در آن مرحله تمام نمی‌شود. در 1297 که جنگ‌جهانی خاتمه پیدا می‌کند مشروطه هنوز ادامه دارد، در 1304 می‌توان خاتمه آن را اعلام کرد. بالاخره اتفاقات جنگ‌جهانی‌اول و اتفاقات بعد از آن باعث کمرنگ‌شدن آرمان مشروطه می‌شود؟ می‌شود گفت باعث شد اما حقیقتا تغییر کابینه در زمان کودتا باعث مرگ مشروطه نشد. مگر کودتا باعث تغییر سلطنت شد یا در مجلس بسته شد، نه هیچ کدام این اتفاقات نیفتاد اما شاید در ادامه روند خود باعث شد مشروطه کمرنگ شود. آنچه بود یک تغییر کابینه بود. از ابتدای مشروطه تا کودتا که ما ده‌ها کابینه داشتیم پس نمی‌توان مستقیم آن را باعث کمرنگ شدن و حذف مشروطه دانست. شاید بتوان گفت اگر اتفاقات بعد از کودتا منجر به رسیدن ما به سال 1307 نمی‌شد، ما به مجالس فرمایشی نمی‌رسیدیم یا به دوران دیکتاتوری نمی‌رسیدیم. اکنون من وارد این مبحث نمی‌شوم که جنگ‌جهانی‌اول با فاصله یک دهه بعد از مشروطه به نوعی ضربه بزرگی به مشروطه بود. ببینید رضاخان را به دیکتاتور تبدیل کردند. دو گروه شدن رجال آن دوره که یا مجیزگوی صرف بودند یا اینکه به شدت از وی انتقاد می‌کردند شاید منجر به این اتفاق شد کما اینکه تا زمان زنده بودن مخبرالسلطنه و مستوفی‌الممالک، دیکتاتور نیست. برگردیم به جنگ‌جهانی‌اول و توان نظامی ایران. در زمان جنگ‌جهانی‌اول ایران ارتشی داشت؟ آنچه به‌نام ارتش می‌شناسیم ما در چند نوبت برای رسیدن به ارتش نوین اقدام کردیم. اولین‌بار اقدامات عباس‌میرزا بعد از جنگ‌های ایران و روس بود. دومین مرحله زمان محمدشاه است که کارهای پدر خود را ادامه می‌دهد. سومین حرکت دوره خود ناصرالدین‌شاه است که پس از بازگشت از سفر فرنگ با نیروی قزاق آشنا می‌شود و می‌خواهد نیرویی شبیه ارتش قزاق در ایران بسازد. مورد دیگر ظل‌السلطان در اصفهان است که سعی می‌کند ارتشی شبیه ارتش اتریش در اصفهان به وجود بیاورد. ناصرالدین‌شاه در سفر دیگری با شهربانی آشنا می‌شود و سعی می‌کند نیرویی شبیه آن بسازد که نتیجه آنکه نظمیه به وجود می‌آورد. در زمان مشروطه ما با سوئدی‌ها وارد مذاکره می‌شویم و از آنها می‌خواهیم که در ابتدا نظمیه را مرتب‌تر کنند و دیگر اینکه نیروی ژاندارمی را ایجاد کند که بعدها به قره‌سوران مشهور می‌شود. نیرویی که در زمان جنگ‌جهانی‌اول داشتیم در حقیقت همین دو بخش بودند؛ یکی نیروی قزاق است و دیگر نیروی قره‌سوران. در جنوب ایران همین نیروی قره سوران است که در مقابل انگلیسی‌ها می‌ایستد. در همان زمان نیز البته ما قیام دشتستانی‌ها و تنگستانی‌ها را شاهد هستیم. نیرویی به نام پلیس جنوب را داریم که انگلیسی‌ها برای امنیت جاده‌ها برای خودشان ایجاد کرده‌اند. در حقیقت نیروی قزاق درنهایت نیروی همه‌گیرتری بوده است در همان زمان نیروی قره‌سوران برای امنیت راه‌ها ایجاد شده بود. البته نمی‌توان میل به تشکیل یک ارتش را نادیده گرفت و اینکه ایران به این نیرو نیاز دارد و نیاز داشته است و در زمان جنگ‌جهانی‌اول ما تنها و تنها همین قزاق‌ها را داشتیم. حالا در میانه جنگ‌جهانی‌اول و ایرانی که ارتش ندارد، حکومت مهاجرین در کرمانشاه تشکیل می‌شود. چطور ایرانی که نیروی نظامی ندارد و بدون نیروی نظامی هم قدرت معنی ندارد، ناگهان صاحب دو دولت می‌شود؟ در بخش اول صحبتم گفتم که در ابتدای جنگ جهانی در مجلس دارای دو انشعاب شدیم. دموکرات‌های مجلس، مجلس را ترک کردند و وضعیت نیز اینگونه بود که تهران در شرف اشغال روس‌ها بود و تا قزوین روس‌ها پیشروی کرده بودند و تعدادی از رجال می‌خواستند که پایتخت از تهران به قزوین منتقل شود در همین میانه دموکرات‌ها مجلس را ترک کردند و در ابتدا به سمت قم رفتند و سپس کاشان و اصفهان و درنهایت به کرمانشاه رفتند. در این حرکت و مسیر نیز شارل ژافر دولت آلمان نیز با این گروه بود و هزینه سفر نیز با نماینده دولت آلمان بود. در زمان سکونت در قم سلیمان‌میرزا اسکندری که بعدها اولین رییس حزب توده در ایران می‌شود، پیشنهاد تشکیل یک هسته مقاومت را می‌دهد و این هسته تا رسیدن به اصفهان به کابینه مهاجرت تبدیل می‌شود و زمانی که به کرمانشاه می‌رسند، حاکم کرمانشاه، نظام‌السلطنه مافی را به‌عنوان نخست‌وزیر خود انتخاب می‌کنند و این کابینه شکل می‌گیرد. دلیل حرکت به کرمانشاه هم هم‌رایی حاکم کرمانشاه با آنان بود، چیزی که در اصفهان برایشان وجود نداشت و اینجاست که دولت در تبعید داریم. در یک زمان دولتی در تهران و دولتی در کرمانشاه داریم. دولت در تبعید می‌خواهد بی‌طرفی را نقض کند و حامی نزدیکی به آلمان‌هاست و اعتدالیون که در تهران به دولت نزدیک هستند، معتقد هستند برای حفظ ایران زمین باید بی‌طرف باقی ماند. نباید فراموش کرد شرایط کشور نیز به‌شدت بحرانی است و اینکه اعتدالیون می‌خواهند ایران را حفظ کنند حتی با نزدیکی به انگلیس و روسیه شاید تنها راه آن روز ایران بود. با توجه به قرارداد1915 که یک سال بعد از آغاز جنگ بین روسیه و انگلستان بسته شده بود و عملا منطقه حایل و بی‌طرف و حایل قرارداد1907 را نیز نقض می‌کرد، به نوعی چاره‌ای غیر از مدارا باقی نمانده بود. این دولت‌ها هر کدام مذاکرات خود را انجام می‌دادند؟ دولت رسمی دولت تهران است و دولت در تبعید تنها با آلمان‌ها در ارتباط است و زمانی هم که از کرمانشاه حرکت می‌کنند به عثمانی می‌روند و از آنجا راهی آلمان می‌شوند. حقیقت این است که دولت مهاجرین بدون اینکه منشأ اقدامی باشند تنها نامی از خود در تاریخ باقی می‌گذارند. به گفته خود شما ایران در جنگ‌جهانی‌اول به‌شدت فضای پرالتهابی دارد و کشور در شرایطی است که در حال انفجار است؛ انفجاری هم سیاسی و هم اقتصادی. با آن شرایط که قراردادهایی مخفیانه بسته می‌شد بین دول اشغالگر، آیا نگاه قومیتی و ناسیونالیستی بین اقوام ایرانی وجود دارد؟ نه، به هیچ‌وجه نگاه ناسیونالیستی و قومیتی اصلا وجود ندارد. شما ببینید مثلا کردهای ما در شرایط ییلاق‌وقشلاق هستند و در دوسوی مرز حرکت می‌کنند اما در نهایت وقتی راجع‌به هویتشان سوال می‌شود، ایرانی هستند. آغاز نگاه ناسیونالیستی حتی از نوع عربی نیز بعد از جنگ‌جهانی‌اول اتفاق می‌افتد. حتی ما در جنگ‌جهانی‌دوم هم این بازی‌های ناسیونالیستی را نداریم. وقتی احزاب چپ شروع به شکل‌گیری می‌کنند بخشی از این نگاه است که به وجود می‌آید. شما می‌بینید بعد از انقلاب1917 که قراردادهای قبلی ملغی می‌شود و قرارداد1915 نیز از بین می‌رود که به ایران گفته می‌شود حتی می‌تواند اراضی خود را پس بگیرد و اینکه این اتفاق نمی‌افتد، به خاطر ضعف دولت مرکزی ایران است وگرنه باید الباقی این اراضی هم دوباره به ایران بازمی‌گشت. حتی جامعه در آن زمان با اینکه قدرت نداشت اما انسجام داشت و این انسجام خود را تحت عنوان ایران متحد بازمی‌شناخت. حالا این جامعه که در میانه جنگی ایستاده که به او ربطی ندارد و به تعبیر شما قدرت ندارد اما انسجام دارد، چگونه با شرایط خود را وفق می‌دهد؟ اتفاقا ملت یکپارچه و منسجم همواره در فکر همنوع خود است. گفتم که در شیراز فرمانفرما سعی می‌کند متمولین را بسیج کند تا به مردم کمک کند و فقط فرمانفرما در شیراز نیست، حاکم اصفهان نیز همین رفتار را نشان می‌دهد، در تهران دولت سعی می‌کند مشابه این اقدام را انجام دهد. اولین موسسات خیریه در ایران در زمان جنگ‌جهانی‌اول است که به وجود می‌آید. پیش از این روزگار، ایرانی‌ها چیزی به نام وقف داشتند و در همین زمان است که اولین موسسات خیریه در ایران به راه می‌افتند. اولین موسسات خیریه ویژه بانوان چون انجمن خیریه خواتین تهران، انجمن خیریه نسوان تهران از همین جمله هستند. همبستگی بین بخشی از رجال متمول و متمکن هست که بالاخره باید به داد رعیت رسید و آنها را یاری کرد یا اینکه دولت تصمیم می‌گیرد بر سر گذرها و چهارراه‌ها بین مردم غذا توزیع کند که عموما هم دمپختک بود. در همدان و تبریز و تهران نمونه‌هایی می‌بینید که رجال منازل یا باغ‌های خود را در اختیار آوارگان قرار می‌دادند تا حداقل جایی باشد که بتوانند زندگی کنند و البته در کنار اینها ما محتکر هم در جامعه داشتیم، آدم‌های فرصت‌طلب هم داشته‌ایم و در همان زمان ترقی نرخ اجناس حتی بیشتر از 10 تا 15برابر بوده است. بالاخره این حقیقت است و نمی‌شود گفت همه‌چیز خوب بود اما باید بپذیریم ایرانی‌ها همدلی نشان دادند و در شرایط سخت اتفاقا انسجام خود را بیشتر به رخ کشیدند. و اینگونه بگویم اصلا این مدل ناسیونالیسم که می‌خواهند نشان دهند اصلا در آن زمان وجود نداشت، کرد و لر و بلوچ و ترک و... همه زیر عنصر ایرانی‌بودن قرار دارد و در پاسخ به سوال فقط این جواب بود که ایرانی هستم. آن زمان هواخواه داشتیم، هواخواه به معنی هواخواه آلمان، انگلیس و روسیه و اتریش وجود داشته و به همان نسبت رجال هم هواخواه بودند اما در نهایت همگی ایرانی بودند. بزرگ‌ترین آسیب جنگ‌جهانی‌اول برای ایران و منافع آن را چه می‌دانید؟ یکی از بزرگ‌ترین آسیب‌ها قرارداد1919 است؛ قرارداد ننگینی که یکی از بزرگ‌ترین آسیب‌های جنگ‌جهانی‌اول است؛ قراردادی که وثوق‌الدوله با انگلستان منعقد می‌کند و امثال مشیرالدوله هستند که اولین‌بار مردم را به صحنه می‌خوانند. حقیقت این است که تا مدت‌ها کسی از ایرانیان به‌جز عاقدان این قرارداد در جریان این قرارداد که ایران را به قیمومیت انگلستان درمی‌آورد، نبودند تا زمانی که در مجلس انگلستان در این‌باره بحث می‌شود و سپس مساله به مطبوعات انگلستان درز می‌کند و چندماه بعد تازه خبر به رجال ایرانی می‌رسد. در عین حال جالب بود که این قرارداد طرفدارانی در ایران داشت. اینکه این قرارداد موجب می‌شود اقتصاد و ارتش ایران شکل بگیرد و درست است ظاهر قیمومیت پیدا کرده، اما به نفع ایران است و بعد از کودتای1299 به‌نوعی این قرارداد ملغی شد. حقیقتا این قرارداد یکی از بزرگ‌ترین آسیب‌های جنگ‌جهانی‌اول بود و شما خودتان ببینید و قضاوت کنید از حدفاصل سال 1285 تا 1300 چه بلایی بر سر این کشور و ملت آمده است؛ قراردادهای بین‌المللی‌ای که ایران را به سه‌قسمت و بعد دوقسمت تقسیم می‌کند، قیام‌های خود ایرانی‌ها، قحطی و کشتار گسترده ایرانی‌ها. تشکیل 64کابینه در ظرف 15سال و این خود نشان می‌دهد دولت‌ها ناتوان بوده‌اند و تازه دولتی که دوسال طول می‌کشد ننگین‌ترین قرارداد تاریخ این کشور یعنی قرارداد1919 را منعقد می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.