نقد «نقد تلویزیون»
حسن مکارمی
نشریه وزین «شرق» در شماره ٢٠٢٩ مورخ ١١خرداد سال جاری نقدی بر ترجمه کتاب «تلویزیون» به قلم علی سالم به چاپ رسانده است. این کتاب بهنوشته درآمده مصاحبهای از ژاک لکان روانپزشک و روانکاو فرانسوی است که توسط گروه روانپژوهان ایرانی مقیم فرانسه ترجمه شده و زحمت انتشار دوزبانه آن را انتشارات رخداد نو کشیده است. در همینجا از این اقدام بهجای نشریه «شرق» و زحمتی که آقای سالم در معرفی کتاب کشیدهاند از طرف خود، یکی از دو مترجم اصلی و نایبرییس انجمن و دیگر مترجمان و انجمن روانپژوهان سپاسگزاری میکنم. در میان بیانات سنجیده آقای سالم سهمورد وجود دارد که نیازمند به توضیح است. امید دارم که تبادل نظر و نقد سالم و آگاهانه و گفتوشنود به گشایش فضای علمی و منطقی کمک کند، اما این سه مورد: ١- در مورد تلاش ما در شکلدهی ترجمه این اثر، ایشان میفرمایند: «اما نتیجه این تلاش برای «شکلدهی» در ترجمه فارسی، جملاتی درهم با ساختاری گنگ و نامشخص است که خواننده را با ابهام مواجه میکند.» توجه میفرمایید که نتیجه کار گروهی 9نفره ما به مدت بیش از دو سال به «جملاتی درهم با ساختاری گنگ و نامشخص» تبدیل شده است. ما با علم بر آنکه
گفتار شخص لکان در زبان مادری او فرانسه نیز بسیار مشکل است، که درک مطالب این مصاحبه چون یافتههای اساسی او نیز بسیار مشکل است، که در زبان فارسی تا آنجا که ما اطلاع داریم ترجمهای مستقیم از کارهای او وجود ندارد، که واژهسازی برای ترجمه اندیشه او کاری است بغرنج، که ما تازه اول کار هستیم، اصرار بر دوزبانه چاپکردن این کار کردیم. با این امید که بزرگان و صاحبان اندیشه و مترجمان ما را در چاپ دوم یاری رسانند. و بهعنوان نمونه، منتقد محترم، یکه و تنها یکی از جملات را به فارسی با ساختاری روشن و مشخص که کار خواننده را از ابهام برهاند، ترجمه فرموده و نقد خود را به این مثال مزین کنند. هنوز هم دیر نشده است و ما با آغوش باز خریدار چنین نقدهای سازندهای هستیم. ٢- منتقد محترم بهدنبال دلیل چنین ترجمهای است که زیبنده چنین توصیفی است «فارسی، جملاتی درهم با ساختاری گنگ و نامشخص است که خواننده را با ابهام مواجه میکند» میفرمایند، که به نظر ایشان دلیل آن را بتوان در تلاش مترجمان برای نزدیکشدن متن «تلویزیون» به «سنتهای فلسفی، شاعرانه و عرفانی پارسیزبان که سرشار از پیچیدگیهای اندیشه گذشتگان است، سراغ گرفت». ایشان
شوربختانه پارهای از جملهای از مقدمه کتاب را نه در جای خود به کار میگیرند و تصور میفرمایند که مترجمان کتاب با متوسط سنی ٦٠سال و در مجموع بیش از دهها جلد کتاب و مقاله و تدریس در دانشگاههای گوناگون داخل و خارج کشور و شاگردان مستقیم و با واسطه ژاک لکان، نمیدانند که: «نظریات لکان در دو زمینه روانکاوی بالینی و همچنین نقد رادیکال او در مورد ناخودآگاه و شکلگیری سوژه اجتماعی که در مارکسیسم فرانسوی، ادبیات، سیاست، فمینیسم، مطالعات جنسیتی و بسیاری حوزههای دیگر تاثیری شگرف گذاشته دستگاهی نظری ترکیبشده از روانکاوی فروید، زبانشناسی، پدیدارشناسی و ساختگرایی است و بیگمان ربطی به سنت عرفانی ایران ندارد». کامل جملهای که منتقد محترم آن را مثله کردهاند چنین است: «باید اعتراف کرد حتی اگر در زبان فارسی رویکردهایی به روانکاوی وجود دارد، این قبیل رویکردها زیاد نیستند و با رشد و گسترش آن در فرانسه یا کشورهای دیگر فاصله فراوانی دارد. دنیای پارسیزبان سرشار از پیچیدگیهای اندیشه گذشتگان است؛ به طوری که با وجود فاصله گرفتنش از گذشته، کماکان دارای ظرافت، شکیبایی و هوشی است که از هزارهها گذر کرده. مهد تمدنی است
دستکم گرفتهشده یا بهتر بگوییم ناشناخته و اغلب بهگونهای اشتباه و نامتمایز تعبیرشده، تمدنی که در سرزمینی پهناور، در میانه تفکر و سنجش، رشد یافته است. این فرهنگ با چنین سنتهای فلسفی، شاعرانه و عرفانی، بیگمان امروز میتواند با تکیه بر علم، دستاورد روانکاوی را جذب کرده و از کمکهای آن سود جوید. یک رویداد، یک اثر تلویزیون به درستی یک راهنماست». مشاهده میفرمایید که ما به فرهنگ ایران ارج مینهیم، آن را غنی میدانیم و میگوییم با این همه جایی هم برای روانکاوی باز است. ما درمورد مفهومها سخن میگوییم نه واژهها. بهعنوان نمونه منتقد محترم بفرمایند که ما کدام واژه را از عرفان به عاریت گرفتهایم؟ ٣- ایشان با استفاده از جملهای از مقدمه ما: «همانطور که در مقدمه مترجمان ادعا شده کتاب تلویزیون میتوانست چکیده فکری، سخنوری و در عین حال رابطه لکان با دیگران باشد. متنی که تاثیری بسیار مهم بر روانکاوی و فلسفه معاصر داشته است.» نتیجه میگیرند که «اما آیا این کتاب را نباید در ادامه سیل ترجمههای مبهم و آشفتهای از متفکران نظری در حوزه فلسفه و روانکاوی دانست که در چند سال گذشته و در پی اقبال بازار به این متفکران
چاپ شدهاند؟» این اظهارنظر بسیار تند و مخرب بر کار گروهی از متخصصان و دلسوزانی که تنها و تنها برای گسترش دانش و شناخت و آشناکردن هممیهنان خود به اندیشههای یکی از موثرترین اندیشمندان نیمه دوم قرن بیستم ساعتها وقت و توان خود را صرف کردهاند بر چه پایهای استوار است؟ از ایشان و دگر اندیشمندان انتظار میرود، در مقابل چنین کارهای تازه و بکری در جهت سازندگی بتازند و با پیشنهادات سازنده، ما را یاری رسانند. گرچه ما امید فراوان داریم که آنان که اهل هستند خود خواهند دانست. من حروف نوشتم چنان که غیر ندانست تو هم به رسم کرامت چنان بخوان که تو دانی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.