|

« دیه» یا «ارش» منافع غیرمعین

شاپور اسماعیلیان .حقوقدان

تعیین دیه و ارش اعضای بدن و منافع هر یک از اعضا، با وجود صراحت مواد قانون مجازات اسلامی (کتاب دیات)، دارای پیچیدگی‌های خاص است که گاهی دادرسان در تعیین آن و تشخیص مقدار دیه یا ارش در برخی منافع ذکر نشده در قانون دچار اشتباه می‌شوند؛ اشتباهاتی که گاهی فاحش است و موجب تضییع حقوق مصدوم می‌شود. در این نوشتار کوتاه، ضمن اشاره به کلیاتی درباره ارش منافع اعضا، مقررات قانونی درباره منافع اعضا که نامی از آنها صراحتا ذکر نشده و از باب تمثیل، حکم قضیه باید تعیین شود، بیان می‌شود: 1- مطابق مواد 448 و 449 قانون مجازات اسلامی جدید، دیه مقرر، مال معینی است که در شرع مقدس به‌سبب جنایت بر (نفس، عضو و منفعت) که به هر جهتی قصاص ندارد، مقرر شده است و ارش همان دیه غیرمقرر است که میزان آن با لحاظ جهات مقرر در ماده اخیرالذکر و با جلب‌نظر کارشناس (پزشکی‌قانونی) تعیین می‌شود. نکته مهم این است که مقررات دیه مقرر (مثلا از نظر مهلت پرداخت) در مورد ارش نیز جریان دارد مگر اینکه در قانون، ترتیب دیگری معین شود. 2- در قانون مجازات اسلامی، مقدار دیه نفس، اعضا یا منافع، اصولا معین است و مطابق ماده 559 چنانچه در برخی موارد شرعا مقدار خاصی تعیین نشده باشد ارش آن قابل مطالبه است. 3- قانونگذار در فصل سوم از کتاب دیات، دیه مقرر اعضای بدن را چون مو، چشم، بینی، لاله گوش، لب،‌ دندان و... معین می‌کند سپس فصل پنجم از این کتاب را به دیه مقرر برای منافع مهم مانند دیه عقل، شنوایی،‌ بینایی، بویایی، چشایی و ... اختصاص می‌دهد و در مبحث هفتم از فصل پنجم، به‌لحاظ کثرت منافع و قابل احصانبودن آنها، از «دیه سایر منافع» نام می‌برد و بالاخره ماده 708 همان مبحث که متضمن مقررات تعیین ارش نسبت به صدمه به حواس یا منافع دیگر است از باب تمثیل و (نه احصا) بر مجوز تعیین ارش در موارد تصریح نشده، صراحت دارد. زیرا این ماده می‌گوید: «ازبین‌بردن یا نقص دایم یا موقت حواس یا منافع دیگر، مانند (تمثیلی) لامسه، خواب و عادت ماهانه و نیز وجود آوردن امراضی مانند لرزش، تشنگی، گرسنگی، ترس و غش، موجب ارش است. ناگفته پیداست منافع دیگر اعضای به‌غیر از آنچه در قانون ذکر شده شامل موارد غیرقابل احصا است و دادرسان باید در مقام تعیین ارش اینگونه موارد به این ماده کلیدی استناد کنند. 4- به‌عنوان مثال در مواد 693 و 694 قانون مجازات اسلامی نسبت به دیه یا ارش منفعت معین سقط در باب بویایی، تصریح شده در حالی که بینی منافع دیگری نیز دارد از جمله اینکه این عضو مهم مجرای طبیعی تنفسی است و هرگونه جنایت منتهی به انسداد مجرای تنفسی هرچند به‌طور نسبی که سبب مشکلات مصدوم در تنفس طبیعی یا خواب یا حدوث بیماری دیگر مانند سینوزیت شود، موجب ارش است و تنها کافی است رابطه علیت بین صدمه وارده و نتیجه حاصله احراز شود و حتی گذشت زمان برای حدوث نقص منفعت (مسدود‌شدن نسبی مجرای تنفس یا ایجاد اختلال در آن) موثر در مقام نیست زیرا برابر ماده 493 وجود فاصله زمانی، میان رفتار مرتکب و نتیجه ناشی از آن مانع از تحقق جنایت [اعم از منجر به نقصان عضو یا منفعت آن] نیست و بالاخره طبق ماده 544 همان قانون اگر در اثر یک یا چند رفتار، منافع متعدد زایل یا ناقص شود... هر یک دیه جداگانه دارد یا مطابق مقررات ماده 545 اگر منفعت (مانند تنفس) قائم به آن عضو (مثلا بینی) نبوده و میان ازبین‌رفتن عضو و زوال منفعت [یا نقص آن] ملازمه نباشد اگرچه وجود آن عضو در تقویت منفعت (مانند تنفس) موثر باشد هرکدام دیه (یا ارش) جداگانه دارد. به‌هر صورت به‌لحاظ پیچیدگی و رافت تعیین دیه و ارش، به‌نظر می‌رسد دادرسان باید مورد بازآموزی قرار گیرند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.