|

عبور از تنگنای زبان طبیعی

گزاره‌های روبه‌رو را در نظر آورید: «شهرام بی‌چشم‌ورو است»، «کشتی سینه دریا را می‌شکافد»، «صندوق‌ها بر خود لرزیدند»، «چشم روزگار گریست»، «مطبوعات ریه‌های جامعه‌اند»، «ابر‌کرسی‌های نظریه‌پردازی افتتاح شد»، «علم بی‌وطن است»، «تحریم‌ها را دور می‌زنیم» «زنان نیمی از ارتش شیطان‌اند» و... این گزاره‌ها و هزاران گزاره استعاری دیگر را می‌توان شاهدمثال آورد که روزانه آنها را به کار می‌بریم یا در اخبار می‌شنویم. این گزاره‌ها در حقیقت، زندگی ما را تشکیل می‌دهند و گویی چاره‌ای جز به‌کاربردن آنها نداریم؛ به این معنا که اگر آنها را از زبان خود بگیریم، گویی چیزی کم می‌آوریم. گزاره‌های فوق حاوی امری هستند که می‌توان آن را شگفت‌آورترین خصوصیت زبان به حساب آورد: «استعاره». این نحوه از بیان را باید نوعی رشد و گسترش زبان به حساب آورد. استعاره صرفا نوعی ترفند و زینت زبانی نیست، بلکه از ضروریات زبان است. کتاب «مجاز در حقیقت، ‌ورود استعاره‌ها در علم» نوشته حسین دباغ، معرفی رویکردی شناختی به استعاره‌هاست. او در بخشی از مقدمه که بعد از انتشار کتاب بر آن نوشته، آورده: «در فصل نخست کتاب، اختصارا بر سبیل فتح باب به تعریف استعاره نزد ادیبان و اهل بلاغت پرداخته‌ام. از حکمای اسلامی مثل جرجانی و جاحظ و معتز گرفته تا ریچاردز، فیلسوف زبان مغرب‌زمین درباره استعاره بسیار گفته‌اند. پس از بررسی آرای آنان به تعریف استعاره نزد ارسطوییان و افلاطونیان نیز اشارتی کرده‌ام. در فصل دوم، دو دیدگاه مکس بلک (تعاملی) و دونالد دیویدسون (عِلی) را در مقابل هم نشانده و بر روی آرای بلک - به عنوان فیلسوف زبان متاخر که در باب استعاره بسیار قلم زده است- تمرکز کرده‌ام. در آخر، دیدگاه شناختی جورج لیکاف که این رساله خود را وام‌دار آن می‌داند معرفی شده است. نگاه لیکاف به استعاره‌ها به ما یاد می‌دهد که استعاره‌ها فقط برای زینت زبان نیستند. ما از طریق استعاره‌ها به نحو معرفتی امور جدید را فرا می‌گیریم. این نگاه به استعاره‌ها راه را برای ورود علم به میدان معرفت باز می‌کند. فصل سوم عهده‌دار بحث از ربط و نسبت میان استعاره و علم است. برای انجام چنین امری آرای فیلسوفان علم را به خدمت گرفته‌ام تا نقش مدل‌ها و آنالوژی‌ها در علم را روشن کنم. فیلسوفان برای ما روشن می‌کنند چگونه مدل‌ها و آنالوژی‌ها در علوم مختلف (بالاخص تجربی) نقش استعاره‌ها را بازی می‌کنند. فصل آخر اما سری در تاریخ علم می‌اندازد و آثار رابرت بویل، لویی پاستور و چارلز داروین را به مثابه غول‌های علوم طبیعی به محک تجربه می‌گذارد.» برای بسیاری، پیوند استعاره و علم باورنکردنی است، چراکه میان این دو- حداقل در نگاه اول-تناقضی برطرف‌نشدنی دیده می‌شود. حقیقت این است که با گشتی در تاریخ علم می‌توان دریافت، می‌توانند گاه امور متناقض به مهربانی کنار یکدیگر بنشینند. کلی‌ترین مفهومی که عموما از استعاره درمی‌یابند این است که کلمه‌ای را برای توصیف امر دیگر به سبب شباهت میان آنها به کار بریم. به همین دلیل در استعاره همیشه دو وجه موجود است: چیزی که باید توضیح داده شود (مستعارله) و چیزی که برای توضیح موضوع به کار گرفته می‌شود (مستعارمنه). در علوم گوناگون، مفاهیم استعاری بسیاری را می‌توان سراغ گرفت که در نظریه‌های علمی یافت می‌شوند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.