|

ایران و آمریکا تلاش برای تفاهم

نصرت‌الله تاجیک . دیپلمات بازنشسته

از مدت‌ها پیش ایران و آمریکا در سطوح عالی سیاسی و دولتی هر یک، دیگری را مورد خطاب قرار می‌داد و توصیه می‌کرد که دیگری باید تصمیم سختی بگیرد. ولی به نظر من در ظرف کنونی تحولات جهانی، تصمیم سخت، اسم قایقی است در اقیانوس متلاطم خاورمیانه که ایران و آمریکا باید شجاعانه و مسوولانه سوار بر آن شوند و تا منطقه ملتهب خاورمیانه روی آرامش به‌خود نگرفته نه‌تنها از آن بیرون نیایند بلکه با یکدیگر برای ازبین‌بردن زمینه‌های سوءظن و بی‌اعتمادی نسبت به یکدیگر گفت‌وگو، همکاری و کمک کنند. نگارنده در قضیه «استرداد» هم نوشتم دولت‌ها باید با یکدیگر مشکلاتشان را حل کنند تا اثرات و عواقب سوء این مشکلات متوجه ضعیف‌ترین حلقه یعنی شهروندانشان نشود. یعنی هر دو کشور باید تصمیمی سخت بگیرند تا نه‌تنها نسل‌های آینده دو کشور بلکه آیندگان منطقه راحت زندگی کنند! نسل کنونی عمر خود را در سوءظنی گذراند که ریشه روانی آن نخوت ابرقدرتی و ریشه سیاسی آن تلاش یک کشور برای تنظیم روابط بین‌المللی و اعمال هنجارهای آن کشور و یا یک بلوک به سایر نقاط دنیا بود. البته روش و سیاست‌های دولت‌های نوپای ایران نیز بدون اشکال و خطا نبوده ولی روزبه‌روز نشان داده که سیاست و حکومت در ایران با خواست مردم پخته‌تر شده است. ولی نسل‌های آینده نباید مجددا بی‌دلیل هزینه‌ای بیش از آنچه پدرانشان پرداخته‌اند را بدهند. با همه این احوال من معتقدم ایران و غرب در مذاکرات هشت‌ماه گذشته به تفاهم نزدیک شده‌اند ولی چون هنوز زمینه و متن فهم مشترک از یکدیگر فراهم نشده است به سه‌دلیل توافقی صورت نمی‌گیرد: 1- خطوط قرمز دو طرف از یکدیگر دور است و امکان پرکردن شکاف نیست، 2- ایران اراده تفاهم دارد ولی غرب از این اراده سوءاستفاده می‌کند و 3- آمریکا و ایران در دو زمینه متفاوت برای رسیدن به تفاهم تلاش می‌کنند. این امر برای ایران که در «متن امروز» قرار دارد و برای کاهش اثر تحریم‌ها بر مردم و شکوفایی اقتصاد تلاش می‌کند، امری بسیار نیکو است و از دولتی که به فکر مردم باشد جز این انتظار نمی‌رود. اما آمریکا در «متن فردا» فکر می‌کند و به اثرات بعدی هر گونه تفاهم چه خوب و چه بد نگاه می‌کند؛ اثراتی که دیگر آمریکا نمی‌تواند به مدیریت آن بپردازد. ساده بگویم، سلاح برنده آمریکا تحریم است و اگر ایران و غرب به تفاهم برسند اگرچه در طولانی‌مدت ولی آمریکا ابزار اصلی‌اش در فشار بر ایران را از دست می‌دهد. بارها نوشته‌ام که مشکل اصلی ایران و غرب مساله هسته‌ای نیست بلکه سیاست خارجی و در راس آن مساله خاورمیانه است و آمریکا به‌ناحق به سیاست خارجی ایران جنبه امنیتی می‌دهد. ایران نیز مانند هر کشور مستقل دیگر منافعی در منطقه و نقاط گوناگون جهان دارد. ایران برای دفاع از کیانش در این دنیای بلبشو و بعد از اینکه یک جنگ هشت‌ساله را از سر گذرانده است نیاز دارد که برای خود در سیاست خارجی اهرم بسازد و هر دو موضوع فوق از ابتدایی‌ترین حقوق ملت دولت‌ها در نظام جدید بین‌الملل است. در ماه‌های گذشته، تلاش سخت، مفید، واقع‌گرایانه و مربوط به موضوع برای ایجاد زمینه فهم مشترک از مسایلی که باعث پیچیده‌شدن روابط ایران و غرب شده صورت پذیرفته است. اما فهم من از اخبار عمومی که در رسانه‌های کشور منعکس است و بعضی اخبار و قرائن غربی این است که یک فرمولی برای به نتیجه‌رساندن و یا حداقل به شکست انجامیدن مذاکرات بین ایران و آمریکا پیدا شده ولی اروپایی‌ها به دلایلی که مکتوم مانده اما می‌تواند ریشه اقتصادی داشته باشد نه‌تنها علاقه‌مند به آن نیستند بلکه نسبت به اهداف آمریکا نیز مظنون هستند که فرانسه سردمدار این دیدگاه است. این فرمول می‌تواند شامل دو خصیصه باشد: 1- مذاکرات ایران و آمریکا حتی اگر فقط در زمینه هسته‌ای باشد و در زمینه روابط دوجانبه و مسایل منطقه‌ای نباشد که بعید می‌دانم اما در افقی فراتر از بحث هسته‌ای و در زمینه‌ای بیش از مسایل فنی هسته‌ای دنبال شده. تعداد ملاقات‌های مکرر ظریف و کری و معاونانشان بیانگر این ادعاست. 2- دو کشور در گذشته هر یک فهم خود از صحنه سیاسی دنیا را مدنظر قرار می‌دادند و از یکدیگر انتظار داشتند که در چارچوب فهم دیگری عمل کند. آنها حتی در مذاکرات اصلی و یا حاشیه‌ای هیچ‌گاه سعی نکرده‌اند که ابتدا به فهم مشترک از روند تحولات در دنیا و منطقه و چگونگی رویارویی با این روند برسند و آنگاه این فهم مشترک را بدون واسطه پایه مذاکرات و تعاملات خود قرار بدهند. به‌نظر می‌رسد این اتفاق در حال ظهور و بروز است و هر دو طرف باید بپذیرند که راه پر سنگلاخی در پیش دارند و هم‌اکنون نیز در ابتدای راه هستند. اتفاقی که می‌تواند حداقل به مشکلات منطقه افزوده نشود و سپس باعث کاهش آن مشکلات نیز بشود. ایران باید مسوولانه به تحولاتی که بر نظم جهانی اثر می‌گذارد نگاه کند و آمریکا باید به نیازها، دیدگاه‌ها، انتظارات ایران در سیاست خارجی و جایگاه منطقه‌ای‌اش نگاه مثبت، دور از سوءظن و سازنده داشته باشد و اجازه دهد ایران به‌گونه‌ای مسوولانه به جایگاهی که استحقاقش را دارد نایل‌ آید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.